चेतनाको धुमिल बरण्डामा उभिएर जब म आफ्नै विगतको बहीखाता पल्टाउँछु, तब फाँटबारीका अङ्कहरू मात्र होइन, तिनका पछाडि लुकेका मानव अनुहारहरू पनि एउटा अनौठो बिम्ब बनेर मानसपटलमा बौरिन आइपुग्छन्। मेरो प्रशासनिक कार्यकाल वास्तवमा एउटा यस्तो जटिल चक्रव्यूह थियो, जहाँ नियमका निर्जीव अक्षरहरू परम शासक थिए र मानवीय संवेदनाहरू केवल बन्धक जस्तै बनिरहन्थे। त्यो विलासी तर संकुचित कार्यकक्षभित्र हरेक दिन ‘सही’ र ‘गलत’ को एउटा अदृश्य महाभारत निरन्तर चलिरहन्थ्यो। लेखाको त्यो चिसो स्टीलको दराज र ढड्डाका पहेंला पानाहरूमा केवल सुख्खा अङ्कहरू मात्र कोरिएका थिएनन्, बरु कसैको जीवनको जीवन्त हिसाब-किताब लुकेको थियो। एकदिन कार्यालय सहयोगी रामबहादुरले प्राविधिक कारणले बिलको म्याद नाघेको भन्दै भुक्तानी रोकिँदा मलिन र विवश अनुहार लगाएर फाइल मेरो टेबलमा राख्यो। उसलाई हेरिरहँदा मेरो अन्तरमनमा एउटा तीव्र मनोसंवाद चल्यो, ‘के यो नियमको कठोरता नै मेरो असली कर्तव्य हो? कि यो नियमको पर्दापछाडि म एउटा लाचार र विवेकहीन कठपुतली मात्र हुँ?’ म जसलाई ‘प्रशासनिक अनुशासन’ भनिरहेको छु, ‘के त्यो कसैको चुल्हो निभ्ने कारुणिक कारण त बनिरहेको छैन?’ ठीक त्यति नै बेला, हाकिम साहबको कार्यकक्षबाट एउटा कडा र निरंकुश आदेश गुञ्जियो कि नियमभन्दा बाहिर गएर एउटा कौडी पनि भुक्तानी हुनुहुँदैन र यहाँ जसरी पनि थिति बसाल्नु पर्छ। हाकिमको नजरमा त्यो व्यवस्थाको ‘थिति’ थियो, मेरो नजरमा त्यो कर्तव्य र करुणाबीचको ‘सन्तुलनको सकस’ थियो, अनि रामबहादुरको नजरमा त्यो एउटा ‘निर्दयता’ थियो। एउटै टेबुल र एउटै फाइलमा दृष्टिकोणका कति धेरै विरोधाभासी तहहरू समाहित थिए। एकाएक क्याम्पस पढ्दा किताबमा भेटिएका ‘युनिभर्सल थेउरी, अन्कन्डिश्नल अप्रोच, कन्डिश्नल अप्रोच, कन्टिन्जेन्सी थेउरी’ वाक्यांशहरु याद आयो।
यो द्वन्द्व देख्दा मलाई श्रीमद्भगवद्गीताको एउटा श्लोकको स्मरण हुन्छ, ‘ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते’ अर्थात् मानिसले जुन कुराको बढी चिन्तन गर्छ, उसमा त्यही कुराप्रतिको आसक्ति र दृष्टिकोण निर्माण हुन्छ। हाकिमको आसक्ति नियममा थियो, मेरो कर्तव्यमा र रामबहादुरको जीविकामा। उपनिषद्को एउटा प्रसिद्ध कथाको पनि याद आयो जसमा हात्ती छाम्न गएका अन्धाहरूले कसैले पुच्छर छामेर हात्तीलाई डोरी त कसैले खुट्टा छामेर खम्बा भने जस्तै हामी सबै सत्यको एउटा सानो अंश समातेर त्यसैलाई पूर्ण सत्य मान्ने अहङ्कार गरिरहेका हुन्थ्यौं।
त्यस्तै अवस्था ग्राहक सेवाको त्यो व्यस्त काउन्टरमा हुन्थ्यो, जहाँ आक्रोश र अपेक्षाका ज्वारभाटाहरू हरेक मिनेट ठोक्किन्थे। एकदिन एउटा पीडित सेवाग्राहीले चरम आक्रोशित हुँदै आफ्नो फाइल मेरो अगाडि पछार्यो। त्यो कोलाहलमा सहकर्मी साथीहरूले मुखामुख गरे, जसमा कोही मलाई सहानुभूति दिँदै थिए त कोही मेरो कार्यक्षमतामाथि मौन प्रश्न उठाइरहेका थिए। म फेरि आफ्नै अन्तस्करणको गहिराइमा डुबेर मनोसंवाद गर्न थालें, ‘यी आगो ओकलिरहेका मानिसहरूले मलाई देखिरहेका छन् कि यो कुर्सीको अदृश्य अहंकारलाई?’ उनीहरूको आक्रोश व्यक्तिगत रूपमा मेरो ढिलासुस्तीप्रति हो कि यो जटिल राज्य व्यवस्थाको ढुलमुले प्रक्रियाप्रति? म यहाँ एउटा स्वतन्त्र व्यक्ति मात्र हुँ कि सिंगो संयन्त्रको एउटा अमूर्त प्रतिनिधि मात्र? योगवासिष्ठमा भनिएको छ ‘यथा चित्तं तथा जगत्’ अर्थात् हाम्रो चित्त जस्तो छ, यो संसार पनि हामीलाई त्यस्तै देखिन्छ। त्यो सेवाग्राहीको प्रताडित चित्तले मभित्र एउटा शोषक देखिरहेको थियो। मैले आफ्नो पदीय अहम् त्यागेर कुर्सीबाट उठें र उसलाई सान्त्वना दिँदै एक गिलास पानी अघि सारेँ, जसले उसको भित्री आक्रोशलाई पानीको घुट्कोसँगै बिस्तारै पगालिदियो अनि लामो सास तानेर खुई गर्यो। यो देख्दा ‘मोर्निङ् हिलिङ्ग सेसन’ मा गराइने तत्काल रिलिफ हुइने उपायको याद आयो। मेरो लागि जुन अनिवार्य ‘कार्यविधि’ थियो, ग्राहकलाई त्यो एउटा अनावश्यक ‘सास्ती’ मात्र थियो।
यस्तै दिनचर्या बित्दै जाँदा एकदिन कार्यकालको अन्तिम दिन आइपुग्यो, जब म आफ्नो कार्यकक्षको साँचो अर्को अधिकारीलाई बुझाउँदै थिएँ, मैले गहिरो गरी बुझें कि सत्य कुनै एउटा बिन्दुमा कहिल्यै पनि स्थिर हुँदैन किनभने ती सतही सत्य मात्र प्रतित् थिए सायद, परमसत्यमा गणना हुँदैनथिए पक्कै। हाकिमको आदेशको त्यो ‘प्रशासकीय उचाइ’, सहकर्मीहरूको त्यो ‘व्यावसायिक तटस्थता’, कार्यालय सहयोगीको ‘बाध्यताको धरातल’, र सेवाग्राहीको ‘अपेक्षाको कारुणिक गहिराई’ यी सबै आ-आफ्नो परिधिभित्र पूर्ण रूपमा सही थिए। साँचो बुझाउँदै गर्दा मेरो मनले अन्तिम पटक आफैंसँग संवाद गर्यो, म आज यो जिम्मेवारीबाट मुक्त त भएँ, तर के म आफ्नो ठाउँमा साँच्चै सही थिएँ? सायद म मात्र होइन, यहाँ कोही पनि गलत थिएन। हामी त केवल फरक-फरक कोणबाट एउटै सत्यको भिन्न-भिन्न रूप देखिरहेका अलमलिएका यात्री मात्र थियौं। फेरि मलाई ‘मोर्निङ्ग हिलिङ्ग सेसन’ का दुई वाक्यांश याद आयो, ‘ कन्सस् एफोर्ट र कन्सस् हार्मोनी’। त्यो रित्तो कोठाको भित्तामा झुण्डिएको घडी अझै टिक-टिक गर्दै चलिरहँदा सबैका लागि समयको त्यो प्रवाह एउटै थियो तर त्यसको गति र अर्थ भने सबैका लागि विल्कुलै फरक र विशिष्ट थियो।
दियालो मासिक 