Author: satishtandon120

धारणाहरूले नै हाम्रो जीवन दृष्टि र अनुभव निर्धारण गर्ने रहेछन्। हामीले जस्तो खालको धारणा बनाउँछौँ, हाम्रो जीवन पनि त्यस्तै खालको हुने रहेछ। धेरै समस्या हामीलाई धारणा समय र ठाउँ अनुकूल नभएर पनि हुन्छ। कुनै समय वा ठाउँमा बनेका वा ठीक लागेका धारणा अहिले यहाँ गलत र काम नलाग्ने हुन सक्छन्। आफ्नो धारणाहरूलाई निरीक्षण र परिमार्जित गर्दै लानु नै साधना रहेछ। मेरो धारणा र बुझाइ अनुकूल अर्को व्यक्तिको धारणा भएन भन्दैमा अर्को व्यक्ति गलत भन्ने हुँदैन। मलाई गलत लागेको धारणा अर्को व्यक्तिलाई सही लाग्न सक्छ, मलाई सही लागेको धारणा अर्को व्यक्तिलाई गलत लाग्न सक्छ। त्यसकारण हामी सबैको बुझाइ र धारणा अनुसार फरक-फरक  सत्यहरू हुन्छन्।

विभिन्न कारणले जीवनमा हामी सिक्न बन्द गर्ने सम्भावना हुने रहेछ। साधनाको यात्रामा कहिले मलाई सबै थाहा भइसकेको छ वा मैले मोक्ष प्राप्त गरिसकें भन्ने भ्रम हुन सक्ने रहेछ, कहिले आफू भन्दा सानो मान्छे वा अरुसँग अहङ्कारले गर्दा, वा औपचारिक शिक्षा सकिए पछि हामी त सधैँको विद्यार्थी हौँ भन्ने पनि बिर्सिन सकिने सम्भावना हुने रहेछ। 

सिक्ने उमेर कहिले पनि सकिँदैन रहेछ। र ज्ञान र चेतनाको विकासको लागि सधैँ सिक्ने भावमा रहनु अत्यावश्यक हुने रहेछ। जो मान्छे सिक्न तयार छ र त्यो दिशामा अनुशासित भएर लागि रहन तयार छ, त्यो मान्छे नै सफल हुने रहेछ। 

हामी नेपाली लामो समयदेखि कुशासनको शिकारले समृद्धिबाट वञ्चित भयौँ। जेन जी (Gen Z) आन्दोलनको त्याग र निर्वाचनको परिणामले सुशासनको आस हामी बीच पलाएको छ। आधारभूत रूपमा हामी रोजगारीको सिर्जना, समृद्धि, गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्यको कामना गर्छौँ। यी आधारभूत आवश्यकताको परिपूर्तिसँगै हामी कस्तो खालको नेपालको परिकल्पना गर्छौँ भनेर पनि सोच्न सचेत नागरिकले आवश्यक छ। अबको नेपाल कस्तो होस् भन्ने चाहन्छौँ हामी? 

यस विषयमा हामी सबैको आफ्नो-आफ्नो धारणा र कल्पना होला। समय निरन्तर अगाडि बढ्दै छ र समयले नेपाललाई आकार दिँदै छ। मलाई लाग्छ यो आकार दिने क्रममा, केवल पुराना मूल्य, मान्यता र संस्कृति मात्र अँगालेर पनि भएन, र केवल नयाँ र विकसित देशका मूल्य, मान्यता र संस्कृति मात्र अँगालेर पनि भएन। त्यसकारण राम्रा र समय सान्दर्भिक हुने पुराना र अँगाल्न लायकका नयाँ मूल्य मान्यताहरूको सन्तुलनमा आधारित रहेर एउटा सुन्दर, सुखी, शान्त र समृद्ध नेपालको परिकल्पना गर्दा सम्यक समाजको निर्माण हुन्छ होला। 

मुख्यतया व्यर्थता र सार्थकता धारणाका कुरा हुन्। कुनै कुरा कसैलाई व्यर्थ लाग्ला तर त्यही कुरा कसैलाई सार्थक पनि लाग्न सक्छ। हाम्रो जीवन सार्थकताको खोज हो, र त्यही खोजले हामीलाई अगाडि बढ्ने प्रेरणा दिन्छ। 

सार्थकताको यो खोजमा व्यर्थताको पनि सामना गर्नु पर्छ, किनभने सार्थकतालाई हामी कुनै एउटा पुग्नु पर्ने, भविष्यको गन्तव्यको रूपमा लिन्छौँ। त्यसकारण जबसम्म सार्थकतामा पुगिँदैन तब सम्म त व्यर्थता नै भयो र त्यसले हामीलाई पूर्ण सन्तुष्टि दिँदैन। तर यदि हामीले जे कुरालाई व्यर्थता भनेका छौँ त्यसभित्र लुकेको सार्थकता समाउन थाल्यौँ भने, व्यर्थता भन्ने बिस्तारै हाम्रो जीवनबाट हराउँदै जान्छ र जीवन नै सार्थकताको श्रृंखला हुन सक्छ।

कुनै पनि प्रभाव लिँदा, त्यो विषय प्रतिको ज्ञानले भक्ति भाव सिर्जना गर्ने रहेछ, र त्यो विषय प्रतिको रुचि, आस्था र सकारात्मक भावले त्यो विषयको ज्ञान बढाउन पनि मद्दत गर्ने रहेछ। त्यसकारण कुनै पनि प्रभावलाई गहिराइमा लिनको लागि त्यो विषयको ज्ञान र भक्ति भाव, दुवैले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने रहेछ।

अनुपमले भन्ने गरेको वाक्य याद आउँछ “हाम्रो समस्या कुशासनको समस्या हो”। हामी नेपाली लामो समयदेखि कुशासन भोग्दै आइरहेका छौं। हामीलाई व्यवहारिक जीवनका विभिन्न आयामहरुमादुःख र समस्या भोग्दै आउनु परेको छ। मानसिक जीवनमा पनि त्यसको प्रभाव परेर आम मानिसको जीवनमा निराशा र नकारात्मकता प्रष्ट देख्न सकिन्छ। त्यसले हाम्रो जीवनमा सिर्जना गरेको अस्तव्यस्तता र समस्या हामी, समाज, संसार र भविष्यमा आरोपित गर्ने रहेछौं। 

त्यसकारण बाहिरी परिस्थिति अनुकूल नहुँदा नहुँदै पनि आफूमा सकारात्मकताको विकास गरेर, संसारलाई हेर्ने दृष्टि सोही अनुसारको बनाउनु आवश्यक रहेछ ।

एउटा रहस्यमयी कुरा जसमा हाम्रो सारा अस्तित्व टिकेको छ। जीवनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा नै त्यही हो, तर पनि विरलै त्यसमा ध्यान पुग्छ र विरलै त्यसप्रति अहोभाव महसुस हुन्छ। 

जीवनको चाबी सास सँग छ नै, हाम्रो मानसिक र भावनात्मक अवस्थाको चाबी पनि सास सँग नै छ। विचार र भाव अनुसार हाम्रो सासको प्रकृति फरक-फरक हुन्छ, जस्तै रिस, डर र प्रेममा यी तीन अवस्थामा सासको प्रकृति फरक-फरक हुन्छ। यदि विभिन्न अवस्थाहरूमा सासप्रति ध्यान पुर्‍याउन सक्यौँ भने, बेहोसीमा हुने प्रतिक्रियाहरूमा नियन्त्रण पाउन सकिने रहेछ र सासको प्रकृति परिवर्तन गरेर मानसिक र भावनात्मक अवस्थाप्रति पकड पनि पाउन सकिने रहेछ। 

हाम्रो समग्र जीवनको रहस्य नै सासमा लुकेको रहेछ, त्यसकारण सासप्रति ध्यान पुर्‍याउँदा व्यावहारिक जीवनमा मात्र होइन परमार्थको यात्रामा पनि प्रगति गर्न सकिने रहेछ। 

यो संसारमा हामी सबै काम गरी रहेका छौं। सनातन धर्ममा प्रयोग हुने एउटा अभीब्यक्ति हो “यो संसार परमात्माको लीला हो”। बिरुवा र कीराहरू देखि लिएर हामी सबै मानिसले केही न केही कर्म गरी नै रहेका छौं। 

लीलाको यो विराट आयोजनमा हामी कुन भावको साथ कर्म गरी रहेका छौं ? कर्म हामी आफ्नो भलो मात्र सोचेर गरी रहेका छौं कि आफू भन्दा बढी अरूलाई पनि भलो होस् भनेर गरी रहेका छौं ? 

हामीले गर्ने कर्मको असर हामीमा मात्र त अवश्य पर्दैन। जब केही न केही कर्म गर्नु नै पर्ने छ, तब किन आफ्नो मात्र विन (win) अरूको लस (loss) होस् भन्ने कामना गर्ने, विन-विन (win-win) कै कामना गर्दा सकारात्मक भावनाको पनि सिर्जना भयो, अरूको भलो होस् मेरो नहोस् भन्ने त कामना गर्नु परेन,किनकी त्यो गर्दा फेरि आफू प्रति नकारात्मक भइरहेका हुन्छौं। 

थाहा पाएर वा नपाएर, होसमा वा बेहोसीमा गरिने यी कर्मको भावको गुणवत्ता सायद निकै महत्वपूर्ण छ ? सामान्यतया भनिने “असल मान्छे बन्नु पर्छ” देखि लिएर, विभिन्न धर्म सम्प्रदायहरूले दिने आचरण र नियम पनि यही हाम्रो कर्म प्रतिको भावको गुणवत्ता बढाएर, यो मानव जीवनलाई सार्थक बनाउन हो की ?

केही दिन भयो, हामीलाई हाम्रो गाउँको दाइले खेतीपातीमा सहयोग गर्दै हुनुहुन्छ। उहाँको नाम हो विजय। हामी बस्ने ठाउँको प्रायजसो संरचना उहाँकै कलाकारिताको देन हो। उहाँसँग विद्यालयको ज्ञान धेरै नहोला, तर सिर्जना र व्यवहारिकताको ज्ञान अथाह छ। 

केही दिन अगाडि बारीमा काम गर्ने क्रममा उहाँको विचारले म मा उच्च भावको सिर्जना गर्‍यो। उहाँ भन्दै हुनुहुन्थ्यो- माटो र पानी जीवन हो। अनि मैले सोधेँ, हावा ? उहाँले भन्नुभयो, त्यो त प्राण भइहाल्यो नि, अझ महत्त्वपूर्ण।

पहिलो विचार आयो-हाम्रो अस्थित्व पनि त माटो, पानी र प्राण हो।अनि मेरो मनमा कुनै समय ओशोको साहित्य पढेको याद आयो, जहाँ ओशो भन्दै हुनुहुन्थ्यो— हावा बिना मान्छे सबैभन्दा कम समय बाँच्न सक्छ; खाना र पानी बिना त्यो भन्दा अलि लामो समय। 

सुन्दा सरल लागे पनि उहाँले गहन विषयलाई व्यक्त गर्नुभयो। सामान्यतया मानिसको दृष्टि यस्तो विषयमा पुगेको पनि हुँदैन। औपचारिक शिक्षाको कमी भए पनि उहाँको चेतनाको स्तर अरू गाउँलेको तुलनामा निकै उच्च भएको भान भयो र सिक्नको लागि कुनै पनि बेला, कोहीसँग पनि सिक्न सकिन्छ भन्ने कुरा अनुभव भयो।

मनोविज्ञानमा भनिन्छ, सात वर्षको उमेरदेखि नै व्यक्तिको व्यक्तित्वको विकास हुन थाल्छ। समय, परिस्थिति, सङ्गत र शिक्षा अनुसार हामी सबैको आफ्नो छुट्टै व्यक्तित्व निर्माण हुन्छ। व्यक्तित्व निर्माणको यही क्रममा हाम्रा अनुभव र बुझाइका आधारमा चित्तमा विभिन्न आघात (Trauma) हरू लाग्छन्। कतिपय मान्यता अनुसार यी आघातहरू वंशानुगत पनि हुन सक्छन्। 

ती आघातहरूसँग हाम्रो एक किसिमको तादात्म्यता बन्दै जान्छ र ती नै हाम्रो व्यक्तित्वका अभिन्न अङ्ग बनेर जीवनमा प्रस्फुटन भइरहन्छन्। 

त्यसैले, धेरैजसो अवस्थामा हाम्रा सम्बन्धहरू व्यक्ति-व्यक्ति बीचको भन्दा पनि, हामीभित्र रहेका आघातहरू बीचको संवाद जस्तो बन्न पुग्छन्।