सायद अनेक जन्म जन्मेँ हुँला, अनेक अनेक कर्म गरेँ हुँला, समयको यो अनन्त आकाशमा कति पटक बादल बनेर मडारिएँ र कति पटक पानी बनेर वर्षिएँ हुँला, त्यसको कुनै हिसाब छैन, सायद बेहोसीमै मेटिए होलान्। कहिलेकाहीँ लाग्छ, ती अनगिन्ती भेषहरू र ती कर्मका थुप्राहरू कतै न कतै केवल यो चेतनाको कसिलो माटोलाई अलिकति खुकुलो बनाउन सिक्ने अभ्यास त थिएनन्? कति धेरै कुरा, कति अनन्त शृङ्खलाहरू त अझै सिक्न बाँकी नै पो रहेछ जस्तो लाग्ने यो मन, कहिलेकाहीँ आफ्नै छाया देखि तर्सिएझैँ एउटा अनौठो भुमरीमा परे झैं पनि हुन्छ किन? प्रश्न उब्जिन्छ, जबाफ खोज्छु, घोत्लिन्छु … आँखा चिम्रा पारेर, चश्मा कहिले टाँसेर त कहिले सारेरै अनि घरि-घरि आँखा माडेरै पनि।
जब कहिलेकाहीँ कतै केही अलिकति जानेँ कि, कुनै सत्य थोरै बुझेँ कि जस्तो महसुस हुन थाल्छ, तब भित्रैबाट एउटा मसिनो तर तीखो संशयले मनलाई बारम्बार झस्काइदिन्छ। कतै यो ‘मैले बुझेँ’ वा ‘मैले केही थाहा पाएँ’ भन्ने सोच पनि त्यही पुरानो, सुकिलो रूप बदलेर आएको सूक्ष्म अहंकारकै एउटा नयाँ प्रपञ्च त होइन? कतै ज्ञानकै अर्को एउटा सुकिलो भारी त मेरो पिठ्युँमा थपिएको छैन? अथवा यो हृदयको नीरव गहिराइबाट उब्जिएको कुनै वास्तविक अहोभाव हो? यो कुराको त्यान्द्रो ठम्याउन नसकेर मन एउटा मधुरो कुहिरोभित्र अलमलिइरहन्छ कहिलेकाहीँ त अचम्मले। तर, जब ती पावन श्रोत, अर्थात् शास्त्र र गुरुप्रति श्रद्धा अलिकति बढ्न थालेको लाग्छ र नतमस्तक भएर नुहिरहन, झुकिरहन मन लाग्छ, तब मात्र बल्ल यो मानव चोला पाएको, यो धर्तीमा श्वास फेरेको वास्तविक अर्थ र कारण कताकता झुल्किए जस्तो आभास हुन्छ। त्यो निश्छल श्रद्धाको शीतल छहारीमा बस्दा मात्रै, आफ्नै भित्र लुकेर बसेका ती मसिना अहंकारहरूलाई कुनै लडाइँ नगरी बिसर्जन गर्ने एउटा सानो गोरेटो फेला परे जस्तो लाग्छ। … लाग्छ, श्रद्धा आफैँमा एउटा यस्तो नदी रहेछ जसले जान्ने हुनुको दम्भलाई बिस्तारै बगाएर लैजाँदो रहेछ। त्यो समर्पणको भावमा पग्लिँदै जाँदा मात्रै, बल्ल आफ्नो साँचो, सरल र कृत्रिमताविहीन स्वभाव पहिल्याउने कुनै मधुरो मेसो पाउन थालेँ कि जस्तो महसुस हुन्छ। अनि मात्रै आफ्नो वरपरको वातावरण (Surroundings) सँग एउटा निःशब्द सामञ्जस्यता (Harmony) मा बाँच्न, हावासँगै हल्लिने पात जस्तै सहज हुन, आफ्नो विवेकले हरेक व्यवहारलाई पवित्र, करुणामयी र निष्काम बनाउन अनि कसैप्रति कुनै अभिलाषा नराखी केवल एउटा सेवात्मक भावमा पग्लिँदै जान सिक्ने क्रम सुरु भए जस्तो बल्ल-बल्ल कताकता लाग्न थालेको छ।
सुन्दर फूल औंलाले चेपेर हेरिरहन्छु, ‘मर्निङ हिलिङ्ग सेसन’ बाट उसका वाणी सम्झिन्छु, हृदयका कम्पन् महसुस गर्छु, अनि लाग्छ, यो अनन्त पाठशालामा ‘केही नजान्नु’ भाव नै सबैभन्दा ठूलो राहत रहेछ अनि ‘सिकिरहन खोज्नु’ र ‘झुक्न थाल्नु’, मेसो नै कति अद्भुत रहेछ!
केही दिनदेखि आकाशले आफूभित्र थुपारेका बादलु पोकाहरु बिस्तारै पोखिरहेको थियो । झ्यालको सिसामा टाँसिएका पानीका थोपाहरू कतिबेला तल झर्थे, कतिबेला एकअर्कालाई भेट्दै ठूलो हुँदै जान्थे, अनि फेरि कुनै अनजान यात्रामा निस्किन्थे । बाहिरको बाटो चिसो थियो, बोटबिरुवाका पातहरू नुहाएझैँ चम्किएका थिए, फूलका ओठमा अडिएका थोपाहरू कुनै अधुरो मुस्कानजस्ता देखिन्थे र झ्यालका कापबाट छिरेको चिसो हावासँगै माटो र भिजेका पात एवं फूलको सुगन्ध कोठाभित्र आइरहेको थियो ।
तर यही झरीलाई हेर्दाहेर्दै मन कताकता भारी पनि हुन्थ्यो । देशका विभिन्न ठाउँमा यही अविरल पानीले बाटो भत्काएको, सडक बिगारेको, घर खेतबारीमा क्षति पुर्याएको समाचार सम्झँदा झरी केवल झरी रहँदैनथ्यो, त्यो कसैको चिन्ता, कसैको बाध्यता र कसैको भिजेको रात बनेर मनभित्र पस्दथ्यो । आकाश तिर बादलहरू भने आफ्नै धुनमा दौडिरहेका थिए, मानौँ आकाशलाई पनि थाहा थिएन कि उसको आँसु कतै सुखद संगीत बनेको छ भने कतै दुःखको खबर । त्यसैबेला सम्झना उता अलि परतिर मोडियो, उहाँहरूलाई कस्तो होला ? त्यहाँ पनि यस्तै झरी परिरहेको होला कि ? खाने बस्ने कुरामा केही अप्ठ्यारो त भएको छैन होला ? मनले प्रश्नहरू धेरै गर्यो तर उत्तर दिन झरीबाहेक कोही थिएन । यत्तिकैमा अचानक मनभित्र एउटा पुरानो धुनजस्तै नविन के. भट्टराईको गीतको शब्द गुन्गुनिएर च्याउँदै बाहिरिन खोजे “ए झरि नझरि देउ यसरी…” । गीतको त्यो सानो टुक्रासँगै झ्यालबाहिरको झरी पनि मानौँ केही क्षण रोकिएर मेरो मन सुन्न थाल्यो कि जस्तो लाग्यो। तर झरी कहाँ रोकिन्थ्यो र ! गति मात्र हल्का सुस्त बनाएर अबिरलै चलिरह्यो । सायद उसको काम नै यही हो, कहिले बाटो भत्काउनु, कहिले माटो भिजाउनु, कहिले आँखामा चिन्ता ल्याउनु र कहिले त्यही चिन्ताको बीचबाट हरियो जीवन उम्रन दिनु । पातबाट खसेको एउटा थोपा झ्यालको चौकोसमा आएर रोकियो । मैले त्यसलाई केहीबेर हेरिरहेँ । लाग्यो, संसारमा सबै पानी आँसु हुँदैन, केही पानीले आँसु पखाल्छ पनि । बाहिर झरी परिरह्यो, भित्र सम्झना भिजिरह्यो अनि मनले चुपचाप एउटा प्रार्थना गर्यो, यो पानी जहाँ पीडा बनेर पुगेको छ, त्यहाँ छिट्टै उज्यालो बनोस् जहाँ माटो सुकिरहेको छ, त्यहाँ जीवन बनोस् र चपौलितिर यो झरी झ्यालबाहिरको सुन्दर दृश्य बनिरहोस्।
… अनि उसले केही बोलेन, किनकि मबाट कुनै जवाफै निस्केन। सायद हृदयले नै महसुस गर्यो। शब्दहरू कहिलेकाहीँ ओठसम्म आइपुग्दा पनि बाटो बिराउँछन्, अनि मौनता नै सबैभन्दा ठूलो भाषा बन्छ। त्यसपछि समय रोकिएजस्तो लाग्यो। हावाले पनि सुस्ताएर कानमा केही गुनगुनाएजस्तो तर बुझिनँ। उसको आँखामा एक प्रकारको नदी बगिरहेको थियो जुन कहिल्यै किनारा भेट्दैन। मैले त्यो नदीमा डुबुल्की मार्न खोजें, तर मेरो प्रतिबिम्ब पनि हराएर गयो। कता गयो, थाहा भएन। कसैले सोधेन। कसैले भेटेन। अनि मैले केही बुझ्दै गएँ जस्तो लाग्यो, केही कुरा भनिन्छ तर सुनिँदैन। केही कुरा सुनिन्छ तर बुझिँदैन। अनि केही कुरा बुझिन्छ तर भन्न सकिँदैन। हामी त्यही तेस्रो कुरामा अड्किएका थियौँ। ऊ बोल्न सक्ने थियो तर बोलेन। म बुझ्न सक्ने नै थिएँ तर बुझिनँ। बीचमा एउटा सानो, अदृश्य, निकै गहिरो खाल्डो थियो जहाँ हाम्रा सबै शब्द बिलाए।
रात झमक्कै पर्यो। कफी चिसो भयो। मैले सोधें, “अझै केही ?” ऊ मुस्कुरायो, त्यो मुस्कानमा एउटा पूरै उपन्यास लुकेको थियो तर मैले पाना पल्टाउने आँट गरिनँ किनकि कतिपय कथाको अन्त्य पढ्नुभन्दा, त्यसलाई अधुरै छोड्नु राम्रो हुन्छ, कौतुहलता बनिरहन्छ। अनि त्यो रात, हामी दुईजना एउटै कोठामा, एउटै मौनतामा तर दुई फरक संसारमा सुत्यौँ। बिहान उठ्दा ऊ थिएन। केवल एउटा हल्का सुगन्ध बाँकी थियो जुन हावामै मिसिएर गयो। मैले झ्यालबाट बाहिर हेरें। बाहिर वर्षा भइरहेको थियो। अनि मैले महसुस गरें, त्यो वर्षा पनि उसैको जवाफ थियो। ढिलो आयो तर आयो। भिजायो तर बुझायो, रसुवामा झैं आएन, सिँधुलीमा झैं आयो। अनि म हाँसें, एक्लै, आफैसँग किनकि अब मलाई थाहा भयो, केही प्रश्नको उत्तर शब्दमा हुँदैन, मौनतामा हुन्छ। अनि केही मान्छे बोल्दैनन् किनकि तिनको मौनता नै तिनको सबैभन्दा ठूलो कविता हुन्छ, रुमीको कवितामा अनुपमले आफूलाई भेटेजस्तै।अनुवाद शब्दसिमामा अड्किँदैन, भावको यात्रा गर्छ। अनि त्यो यात्रा कहिल्यै टुङ्गिँदैन, उकालीमा पनि गहिराइ भेट्छ, सम्म परेको । ओरालीमा पनि चौतारो भेट्छ, हृदयका कुना छोएको, जहाँ पुग्छ, त्यहीँ बग्छ।
हात खोल्दा पनि त्यो फूल झरेन। औंलाको बीचमा अड्किएर बस्यो, जसरी बिदाइको बेला शब्द घाँटीमा अड्किन्छ , निस्कन्छ तर पूरा निस्कँदैन। मैले यो फूल आफ्नो महसुसको लागि छोएको थिएँ। मलाई ब्रह्मकमल मन पर्थ्यो, त्यसैले । एकाएक आमाको सम्झना आयो, उहाँ भन्नुहुन्थ्यो जुन फूल एक रात मात्र बाँच्छ, त्यसलाई हेर्ने मान्छेले समयलाई हेर्न जानेको हुनुपर्छ। मैले हाँसेर भनेको थिएँ “समय हेरेर के गर्नु, आमा ! फूल हेर्नु न।” उहाँले केही भन्नुभएन। अब लाग्छ, उहाँले भनेको त्यो कुरा मैले बाह्र वर्षपछि बुझें।
हिजो बेलुकी फूल फुलेको रहेछ बिहानै देखें। सेतो, नरम, चुपचाप, कुनै आवाज नगरी। म दगुरें। आमालाई देखाउनुपर्छ सोचेँ तर ढोकामा पुग्दा उहाँ भान्सामा हुनुहुन्थ्यो जस्तै लाग्यो, पीठ फर्काएर, खाना पकाउँदै। म ढोकामै उभिएँ। फूल हातमा थियो। भन्न खोजें “आमा, हेर्नु न।” तर भनिनँ किनभने मलाई थाहा भयो उहाँले हेर्नुभयो भने पनि, मैले भनेको कुरा उहाँले सुन्नुभयो भने पनि, त्यो क्षण बितिसक्नेछ। फूल झर्नेछ। अनि उहाँ फेरि पीठ फर्काएर उभिनुहुनेछ। म भने ढोकामै उभिरहनेछु, फूल हातमा, शब्द घाँटीमा। मनको अर्काे कुनाले भने फूल टिपिन, टिप्न मलाई के ले रोक्यो थाहा पाइन। चाउरी परेको हातले छोएँ मात्र। अनि फोटो खिचें किनभने मलाई थाहा थियो, यो क्षण फर्केर आउँदैन तर फोटोमा मेरो हात मात्र छ, आमाको पीठ छैन, भान्साको त्यो झ्याल छैन, जहाँबाट घाम पसेर उहाँको सेतो कपालमा अल्झिएको थियो। फोटोले समात्न सकेन जे समात्न सक्थ्यो त त्यो मात्र फूल र हात। अनि मैले बुझें। ब्रह्मकमल एक रात बाँच्छ भन्ने कुरा ठीक हो। तर त्यो भन्दा ठूलो कुरा मान्छेले आफ्नो आमाको पीठ पनि एक दिन मात्र देख्छ। त्यो पनि एक रात जस्तै फुल्छ, अनि बित्छ। अनि तिमी हातमा फूल लिएर उभिरहन्छौ, भन्न खोजेको कुरा भन्न नसकी। फेरि टिपेरै देखाउँ लाग्यो, मैले फूल भान्साको चुलो छेउमा राखें। आमाले पछि देख्नुहोला कि सोचेर। “कहाँबाट ल्याइस् ?” भन्नु होला कि लागेर। “बगैंचाबाट,” मैले भनुँला। उहाँले फूल उठाउनु होला, सुँघ्नु होला। अनि मेरोतिर हेरेर भन्नु होला त्यो हेराइमा बाह्र वर्ष देखिएलान् र एउटा फूल अनि एउटा क्षण जो कसैले समात्न सकेन। “यो भोलि रहँदैन,” उहाँले भन्नु होला। “थाहा छ,” मैले भनुँला। “तैपनि टिप्यौ?” “तैपनि?” उहाँ मुस्कुराउनु होला अनि फूल फेरि चुलोमै राख्नु होला। भोलिपल्ट त्यो ओइलाइजाला तर आज, आज मैले आमाको मुस्कान देख्न पाउँला। त्यो पनि ब्रह्मकमल जस्तै, एक क्षणको तर त्यो क्षण मेरो हातमा हुने छैन, त्यो मभित्र मात्र हुनेछ जहाँ कसैले टिप्न सक्दैन, कसैले झार्न सक्दैन। त्यो नै बाँचिरहन्छ, पक्कै बाँचिरहन्छ भलै आमा अहिले हुनुहुन्न, बाह्र वर्ष बितिसकेको छ उहाँले संसार छाड्नु भएको, मलाई जन्माएर गुरुसम्म पुग्न सक्ने बनाउनु भएको तर यो खबर मैले आज भेटेरै सुनाउन पाइँन तर खबर गर्छु हृदयले, आत्माले, श्रद्धाले, भावले । आज मेरो घरमा श्राद्ध छ उहाँको आत्मा शान्तिको लागि, उहाँको कारण शरिर तार्नको लागि, उत्तम लोकतिरको गमनको लागि ….।
बार्दलितिर फर्किएको झ्यालबाट सन्ध्याको सुनौलो उज्यालो बिस्तारै मधुरिँदै कोठाभित्र पसिरहेको थियो, हृदयका हरेक कुना छुने मनमोहकता थियो त्यसमा, वेपर्वाह सबैलाई मुस्कानले छुने ‘प्रवाह’ थियो त्यसमा, कृष्णले गाई चराई घर फर्कँदै गर्दाको गोधुली साँझ झैं थियो त्यहाँ र चराहरू पनि आफ्ना झुण्ड बनाई कृष्णकै भरमा घर फर्कँदै गरेका जस्तै थियो त्यो क्षितिज तिरको दृश्य, स्वतन्त्र रूपमा गित गाउँदै नजिकिँदै गरेका। यसैबिच झ्याल नजिकै झुण्डिरहेको एउटा बलियो स्टिलको पिंजडा भित्रबाट आवाज आउँछ “गोपी कृष्ण कहु पटु!”
दिनभरिको व्यापार, ग्राहकका कचकच र नाफा-घाटाको हिसाबले थाकेको अनुहार बोकेर कृष्णलाल बैठक कोठाको मखमली गलैंचामा गर्ल्याम्म ढले झैं गरी थच्चियो। ‘ऐया!’ भन्ने शब्द उसलाई थाहै नदिई निस्कियो तर त्यसको अर्थ बुझ्ने नजिकै कोही थिएन, सायद सुँगाले पनि आफ्नै एफोर्टले घोक्ने मात्र गर्थ्यो होला। बाहिरको प्रवाहित दृश्यहरु उसले ढोकासँगै बन्द गरिदियो, झ्यालबाट मुस्काइ रहेको गोधुली प्रकाश पनि एकाएक डराएको थियो, पसुँ कि नपसुँ अब जसरी। कृष्णलालको मनभित्रको बजार अझै बन्द भएको थिएन। उसले गोजीबाट र ब्रिफकेसबाट तिर्सनाका अजङ्गका थुप्राहरू झैं पैसाका मुठाहरू निकाल्यो र गलैंचामा छरपस्ट पार्यो। कोठामा नोटहरूको ‘सर्सर्’ आवाजसँगै ढुसीको गन्ध पनि ह्वास्स आयो। कोट खोलेको पत्तै पाएन, सोफामा आधा मात्र अडिएको थियो, बाँकि लत्रिएर भुइँ छोइरहेको थियो। अनुहारमा अकर्मण्यता स्पष्ट देखिन्थ्यो किनकि निधार घरि खुम्चिने र घरि सम्मिने भइराथे, दाहिने गाला घरि घरि अलि पोक्चिए झैं पनि हुन्थ्यो, सायद केही पुरानो कुनै कुरा सम्झेर ढुक्क भए जसरी। ढोकामा चुक्कुल राम्रोसँग लाग्यो लागेन लागेर होला टाउको तिर सारेको चश्मा तल झारेर एक पटक फेरि च्याह्यो, देखेर ढुक्क भयो । गोधुली साँझको रंग बाहिरै रमाइरह्यो स-स्याना गमलाहरु सँग मात्र।
चश्मा मास्तिर सारेर कृष्णलालका औंलाहरू अब मेसिन झैं चल्न थाल्यो। गन्दागन्दै, नोटको सुख्खापनले उसको गति रोकिन्थ्यो। तब ऊ आफ्नो चोरी औंलालाई जिब्रोको टुप्पोसम्म पुर्याउँथ्यो, र्यालको सानो अंश औंलामा टाँस्थ्यो र पुनः नोटको शरीरमाथि विजय प्राप्त गरेझैं अगाडि बढ्थ्यो। उसले औंला जिब्रोमा लैजाने हरेक पटक, कोठाका चारवटा जीवका आँखाहरूमा एउटा अनौठो कम्पन पैदा हुन्थ्यो। उसको ठीक अगाडि उसको डेड वर्षको निष्पाप छोरो बसेको थियो, बुवा आएपछि उसले झ्यालबाट देखिएको गोधुली घाम समाउने प्रयास छाड्नु परेको थियो। बालकका लागि त्यो कागजको थुप्रो कुनै मूल्यहीन वस्तु थियो तर बुबाले पटक-पटक औंला जिब्रोमा लगेर केही अमूल्य रस चाटिरहेको जस्तो उसलाई भान हुन थाल्यो । बालकले सोच्यो “बुबाले के चाटेको होला! त्यो पक्कै संसारको सबैभन्दा मिठो चिज हुनुपर्छ।” उसले आफ्ना कलिला, नरम हातहरू बुबाको ओठतर्फ यसरी बढाउन खोज्यो, मानो ऊ पनि त्यो अज्ञात माधुर्यको एक थोपा चाख्न आतुर छ। बालकको ठीक छेउमा एउटा बिरालो अर्ध-निन्द्राको बहाना गर्दै घोरिएर हेरिरहेको थियो। बिरालोको नजर व्यापारीको औंलाको चालमा एकाग्र थियो। बिरालोको चतुर र धैर्यवान् स्वभाव त्यहाँ देखिन्थ्यो। उसलाई पैसाको महत्तासँग कुनै सरोकार थिएन तर व्यापारीले आफ्नो औंला चाटेको देख्दा उसलाई लाग्थ्यो “संसारमा चाट्ने पहिलो अधिकार त मेरो हो। यो मान्छेले कति हतार गरेको? यसको पालो सकिएपछि मेरो पालो कहिले आउला?” ऊ झट्ट हाम्फाल्दैनथ्यो तर उसको हरेक मांसपेशी त्यो ‘चाट्ने’ क्रियाको पर्खाइमा तन्किएको थियो। अनि, अलि पर, सोफाको ओझेलमा बसेको सानो कुकुर। उसको भित्री चेतनामा डर र लोभको तीव्र द्वन्द्व चलिरहेको थियो। मालिकको कडा स्वभाव थाहा हुँदाहुँदै पनि, ओठबाट निस्किरहेको त्यो सम्भावित स्वादको लोभ उसले रोक्न सकिरहेको थिएन। उसले आफ्नो पुच्छर बिस्तारै हल्लाइरहेको थियो, समर्पण र आशाको मिश्रित रूपमा। उसको जिब्रो हल्का बाहिर निस्किएको थियो, जसमा र्यालका थोपाहरू आफैं जम्मा हुँदै थिए। ती जीवहरू भौतिक संसारको ‘मुद्रा’ को मूल्यबाट पूर्णतः अन्जान थिए। उनीहरूका लागि त्यो केवल ‘चाट्ने’ ‘चाह’ को एउटा दृश्य केन्द्र मात्र थियो । उनीहरू हेरिरहेका थिए कसरी एउटा मान्छे कागजका टुक्राहरूलाई आफ्नो जीवनको सर्वस्व ठानेर आफैंलाई चाटिरहेको छ। जब ती अज्ञात जीवहरू बालक, बिरालो, कुकुर र सुँगा आ-आफ्नो स्थानबाट अलि अघि सरेर, त्यो ‘चाट्ने रस’ मा आफ्नो हक माग्न खोज्थे, तब व्यापारीको ध्यान भङ्ग हुन्थ्यो। उसले पैसाको मुठो लुकाउन खोजेझैं, आँखामा उग्रता ल्याएर उनीहरूलाई हेर्थ्यो। त्यो क्षण ऊ साक्षात दुर्गाको रौद्र, उग्र स्वरूप जस्तो देखिन्थ्यो, जसले आफ्ना भक्तको रक्षा गर्न जुनसुकै संहार गर्न सक्छिन्। उसको त्यो भयानक दृष्टि देखेपछि, ती जीवहरू डरले अलि पछि सर्थे, सुँगाको त अघि सर्ने हिम्मतै हुने नै भएन, जंजिर भित्रबाट। उनीहरू पछि सर्ने बित्तिकै, ब्यापारीको अनुहारको तनाव एकाएक हराउँथ्यो। ऊ पुनः दुर्गाकै अर्को सौम्य रुप वैष्णो देवी जस्तै शान्त र मुसुक्क मुस्कुराउँथ्यो। त्यो मुस्कान उनीहरूलाई पछि हटाउन सफल भएकोमा एउटा मौन ‘धन्यवाद’ को मुद्रा थियो। ऊ फेरि उही मन्त्रमुग्ध अवस्थामा फर्कन्थ्यो, औंला जिब्रोमा लैजाने, नोट समात्ने र गन्ने। यही समयमा, कोठाको अर्को कुनाबाट, नेपथ्यको पर्दा उघ्रिएझैं एउटा मधुर आवाज तैरिएर आउँदैथ्यो। व्यापारीकी श्रीमती सदा भन्दा अलि छिटो छिटो घण्टि बजाउँदै पूजाकोठामा साँझको लक्ष्मी आरतीमा हतारिएकि थिइन्। धूपको सुगन्ध उनलाई नसोधिकनै बैठक कोठासम्म आइपुगेको थियो, सायद त्यो सुगन्ध ‘प्रवाह’ मा थियो, कुनै हिसाब किताबको ‘चाह’ थिएन। श्रीमतीज्यूको आवाजमा भने एउटा शान्ति खोज्ने ‘चाह’ थियो, यसपालीको तिजको दरखान सिंगापुरे सारी र एउटा नयाँ मोडेलको गहना लाएर दुर्गेश र कोमल ओलीको नयाँ गितमा नाच्ने ‘चाह’ ले, “जय लक्ष्मी माता, मैया जय लक्ष्मी माता…” आरती गर्दैथिइ तर समर्पण र सन्तुष्टि अन्तै तिर राखेर। यता बैठक कोठाको गलैंचामा भने ‘चाह’ को अर्को एउटा ‘आरती’ चलिरहेकै थियो अबिरल, जहाँ व्यापारी आफ्नै पसिना र र्यालले पैसाको मूर्तिलाई भोग चढाउँदै थियो। उसलाई नोटमा ‘श्री’ लेखेको हुन्छ भन्ने पनि पत्तो थिएन, श्रद्धा पनि थिएन, ‘श्री’ लाई खोजेर पनि ढोग्दैनथ्यो। एउटै घरभित्र, एउटै समयमा अनौठो त्रिकोण बनिरहेको थियो। ति बाँकि निर्दोष जीवको निष्पाप ‘चाह’ श्रीमतीको श्रीमान कबुल्याउने ‘चाह’ र ब्यापारी श्रीमानको कहिले नअघाउने र थुपारिनैरहने तृष्णारुपी ‘चाह’ यी तीनै रेखाहरू मिलेर जीवनको त्यो अनौठो ‘ चाह’ को ‘त्रिकोण’ पूरा गरिरहेका थिए, जहाँ पैसा केवल कागज थियो नचिन्ने निर्दोषलाई र चिन्नेलाई भने त्यसकै ‘चाह’ को दास।
तर उता भने सिँधुलीगढी गेट छिरे देखि नै ‘चाह’ का कुनै दृश्य र गन्ध भेटिँदैन थिए, बतासले अबिरल ‘प्रवाह’को सुगन्ध मात्रै बोकेको भान हुन्थ्यो। पृथ्वी, “मैले मात्र होइन सबैले आर्जेको हो यो छत्तीस जातको फूलबारी अट्ने बगैंचा” भनेर एकताको औंला मूनि वेपर्वाह अनवरत ‘प्रवाह’ मा उभिइरहेका देखिन्थे। बिस्तारै उँभो लागेर रक्तमाला मन्दिर पुगेपछि उँधो च्याहुँदा त झनै देखिन्थ्यो केबल ‘प्रवाह’। त्यहाँ न त धन, सम्पत्ति, पैसा पाउने ‘चाह’ देखिन्थ्यो न त थुपार्ने ‘चाह’, मात्र ‘प्रवाह’, बस् उहि ‘प्रवाह’। देशको अर्थतन्त्र चलायमान गराउने सोचको ‘प्रवाह’ सँगै सबैको सहअस्तित्व सोच्ने प्रवाहित हृदय अनि त्यहि ‘प्रवाह’ मा फुलिरहेका फूलहरू …।
तल, धरतीले ओढेको छ कुहिरोको सेतो घुम्टो, माथि, जूनले पोखेको छ, चेतनाको चम्किलो उज्यालो। शीतका थोपाहरु पातमा टाँसिएका छन्, मानौँ रातले आफ्ना मिठा सपनाहरू मोती झैँ चम्काएका हुन्। हावा बिस्तारै चल्छ, रुखका पातहरू सुसाउँछन्, दूर कतै रात-पन्छी गाउँछ, र लाग्छ, निदाएको धर्तीको छातीभित्र चेतनाको तरङ्ग फैलिरहेका छन् कुहिरो बाक्लिँदै जान्छ, बाटो हराउँदै जान्छ, त्यही जूनलाई हेरेर मनले सोध्छ- “अँध्यारो यति गहन हुँदा पनि उज्यालो किन हार्दैन ?” सायद, उज्यालोको धर्म नै प्रकाश दिनु हो। जीवन पनि त यही रातजस्तै रहेछ कहिले कुहिरोले छोपिन्छ, कहिले थोपा झैँ टल्पलिन्छ।, तर मनको कुनै कुनामा एउटा सानो जून जन्मिन्छ, आशाको, विश्वासको, र फेरि उठ्ने साहसको, त्यसैले यी रातहरू शान्त हुन सिकाउँछन, मौनलाई सुन्न सिकाउँछन, अँध्यारो आए आफ्नो उज्यालो ननिभाऊ, दुःख आए आफ्नो मुस्कान नहराऊ, र चेतनालाई शब्दको भीडमा होइन, मौनको गहिराइमा फैलाउ। किनकि जूनलाई चम्किन अरुको उज्यालो चाहिँदैन, आफूभित्रको गहिरो अँध्यारोमै प्रकाश भेट्छ, रात जति गहिरो भए पनि, जून चम्किरहन्छ!!
(बाहिर भदौरे झरि गुनगुनाउँदै छ, घरिघरि बतासले झ्यालका कापबाट पानीका छिटासहित गमलामा झुमिरहेका ल्याभेण्डरको सुगन्ध पनि छिराइ दिन्छ, सिरानी सिमली कपासको चेप्टै छ, ओछ्यान सम्मै छ तर बिझाए झैं ओल्टो कोल्टो फेरिरहन्छ। आँफु सँगै गनगनाइरहन्छ ।)
“छि! कस्तो छटपटिएको !”
“किन र, के भयो र?”
“थाहा छैन र भनेको? आँखा चिम्लेर निदाउने अभिनय गर्दैमा मन निदाउँछ र? यो मध्यरातको सन्नाटामा तिम्रो ढुकढुकी कति जोडले बजिरहेको छ, सुन्न सक्छौ?”
“उफ! अलि बिस्तारै भन न। दिनभरिको दौडधुपले शरीर लखतरान छ। भोलि फेरि उही बजारमा आफूलाई बेच्नु छ, थोरै त आराम गर्न देऊ।”
“बजार त भोलि पनि खुल्छ, तिमी हिजो पनि त बिकेकै थियौ। म त केवल तिमीले सिरानीमुनि लुकाएर राखेको त्यो पुरानो खुसीको पाना ‘चोरेको लिपगार्ड’ बाट पल्टाउन खोज्दैछु। कति दिन भयो, तिमीले आफूलाई नभेटेको?”
“समय कहाँ छ र आफूलाई भेट्न? समय त अरूका अपेक्षाहरू पूरा गर्दागर्दै सकिन्छ। म त बस्, एउटा जिउँदो मेसिन त हुँ नि।”
“हो, तिमी मेसिन हौ तर कस्तो मेसिन, जसको बाहिर महँगो पालिस छ तर भित्र एउटा सानो पुर्जा खिया लागेर रोइरहेको छ। तिमी बाहिर मुस्कुराउँदा, भित्र कतै ऐना फुटिरहेको आभास मलाई मात्र हुन्छ।”
“के गरूँ त म? यो संसारको नियम नै यस्तै छ। बलियो नभई सुखै छैन।”
“बलियो हुनु र कठोर हुनुमा फरक छ नि साथी! तिमी ढुङ्गा बन्दैछौ, जसमा पानी पर्दा पनि रुझ्न त रुझ्छ तर पग्लिन सक्दैन। म तिम्रो त्यही पग्लिने चौतारी हुँ। तिमी बाहिर जतिसुकै हारेर वा जितेर आऊ, यहाँ भित्र आएपछि तिमी केवल ‘तिमी’ हौ, कुनै मुखौटा लगाउनु पर्दैन।”
“म थाकेको छु… साँच्चै धेरै थाकेको छु।”
“मलाई थाहा छ। त्यसैले त भन्दैछु, आजको रात यो संसारका सबै भारीहरू कोठाबाहिरै छोडिदेऊ। न त भोलिको चिन्ता गर, न त हिजोको थकथकी। आऊ, यो अँध्यारोमै सँगै बसेर थोरै आँसु बगाऊँ, मन हल्का हुनेछ। आऊ, कार्लजङ्ग सँग सोधौंला, आँफैलाई स्पर्ष गरौंला”
“तिमी सधैं मलाई मेरै ऐना देखाइदिन्छौ, जहाँ म आफूलाई ढाँट्न सक्दिनँ।”
“किनभने म तिम्रो त्यो हिस्सा हुँ, जसलाई तिमीले कहिल्यै त्याग्न सक्दैनौ। ल, अब लामो सासो फेर र आनन्दले आँखा चिम्ल अनि एक सर्को रुमीको कविता स्वाँट्ट तान, अनुपमको बर्को भित्र गुटुमुटिएर घुप्लुक्क सुत। भोलिको घाम लाग्दा, तिमी अलि बढी जीवित महसुस गर्नेछौ।”
“धन्यवाद, मलाई म नै सम्झाइदिएकोमा। गुडनाइट!”
“गुडनाइट! म यहीँ छु, तिम्रो आफ्नै गहिराइमा।”
(बल्ल आफैँसँग नजिकियो, स्वास प्रस्वासको आवाज सुनिन थाल्यो, मानसिक नामजप अजपा जाप बन्न थाल्यो, आँफुसँगै निदायो।)
बिहानीको ओसिलो मौनतालाई चिर्दै जब घामको कलिलो किरण अग्ला बारहरुलाई अटेर गर्दै मेरो सानो बगैंचाको सँघारभित्र सुटुक्क छिर्छ, तब लाग्छ समय कतै अलमलिएको छ, सायद निदाइरहेछ बाक्लो ओड्ने ओडेर। त्यो प्रकाशको मधुर स्पर्श यति कोमल र चामत्कारी हुन्छ कि त्यसले कर्कलाको पातमा मोतीजस्तै लजाएर बसेका शीतका ससाना थोपाहरूलाई मात्र ब्युँझाउँदैन, बरु मेरोभित्र गुम्सिएर बसेको कौतुहलतालाई समेत बिस्तारै पगाल्न थाल्छ। त्यो एउटा यस्तो अदृश्य न्यानो अँगालो बनिदिन्छ, जसले सिङ्गो प्रकृतिका यी मसिना अंशहरू ती हरिया पात, ती चम्किला शीतका थोपा र मेरो आफ्नै अस्तित्व सबैलाई आफ्नो सुनौलो पछेउरीको एउटै कुनामा अत्यन्तै मायालु ढङ्गले गुट्मुट्याएर राखिदिन्छ। पातको सतहमा टल्किरहेका ती पानीका थोपाहरूमा सिङ्गो आकाश र बिहानीको घाम प्रतिविम्बित भइरहेको देखिन्छ, मानौँ एउटा सानो थोपाभित्रै पूरै ब्रह्माण्ड अटाएको छ। फलामे बारहरू र बिरुवाका कापबाट छिरेर आएको त्यो सुनौलो कान्तिले जब मेरो यो सानो परिधिलाई छुइरहन्छ, तब बाहिरको विशाल र कोलाहलपूर्ण संसार कतै टाढा हराएर जान्छ। बाँकी रहन्छ त केवल एउटा मिहिन आन्तरिक ब्युँझाइ, जहाँ हरेक श्वासले प्रकृति र जीवन सम्बन्धको एउटा नयाँ र गहिरो कथा “नामजप” को लयबद्धतामा बुनिरहेको हुन्छ।
