“आफ्नो चेतनाको स्तर विभिन्न समयमा विभिन्न थियो, यसको लागी आफैलाई माफ गर्देऊ ।” बाबुजीको भनाई यो हप्ता भरि ममा गुन्जिरह्यो।
जीवनमा केही भोगाईहरु यस्ता रहे जुन नयॉ अनुहार, नयॉ ठाउॅका बाबजुद बारम्बार दोहोरिरहे। धेरै समय लाग्यो यो देख्नको लागी, बुझ्नको लागी कि मेरो बुभाई र भोगाई सहि रुपमा पाक्न बॉकी छ। जीवनमा पहाड लागेका ठुल्ठूला अप्ठयारा पनि आफूलाई त्यो ज्ञानले दृष्टि दिनासाथ बिलाई जान्छन। अनि बल्ल पो देखिन्छ त्यो त जाबो झिनो मसिनो रहेछ।
भर्खर भर्खर पौडि खेल्न सिक्दै थिएँ, एउटा तलाउमा खेल्न थालें- आयो खेल्न। मलाई औधी खुशी लाग्यो। बेलुका आएर बाबुजीलाई सुनाएँ “आज त्यो तलाउमा पौडी खेल्न आयो, मसाई तलाउले सुइकारेको जस्तो लाग्यो ।” बाबुजीले सोधिन् – “किन यो चाह छ स्वीकारिनू को ?”
म केही बेर अघि सम्म यो आईडियालाई रोम्यान्टिसाईज गरिरहेकी थिए, उनको कुराले मेरो केही पर्दा खुल्यो। मैले पहिलो चोटी यो नजरियाले हेर्न सकिरहेकि थिए कि लौ हो त । यत्तिकै हुनुको वर्तमानमा नरहेर म कहाको विचार जालमा कुरो केलाउदै छु। यो बुझाईका साथ साथ मलाई मानिसहरुसंगको आफ्नो सम्बन्धहरु पनि सहज लाग्न थाल्यो। म कहॉ के देख्छु र भोग्छु त्यो आफू स्वयमको नै प्रोजेक्सन हो। संसारलाई त्यसकै स्वरुपमा हेर्न चाहन्छु भनेर चाहेकि मैले यो चस्मा फ्याक्न त जरुरि नै थियो ।
केही दिन भयो, हामीलाई हाम्रो गाउँको दाइले खेतीपातीमा सहयोग गर्दै हुनुहुन्छ। उहाँको नाम हो विजय। हामी बस्ने ठाउँको प्रायजसो संरचना उहाँकै कलाकारिताको देन हो। उहाँसँग विद्यालयको ज्ञान धेरै नहोला, तर सिर्जना र व्यवहारिकताको ज्ञान अथाह छ।
केही दिन अगाडि बारीमा काम गर्ने क्रममा उहाँको विचारले म मा उच्च भावको सिर्जना गर्यो। उहाँ भन्दै हुनुहुन्थ्यो- माटो र पानी जीवन हो। अनि मैले सोधेँ, हावा ? उहाँले भन्नुभयो, त्यो त प्राण भइहाल्यो नि, अझ महत्त्वपूर्ण।
पहिलो विचार आयो-हाम्रो अस्थित्व पनि त माटो, पानी र प्राण हो।अनि मेरो मनमा कुनै समय ओशोको साहित्य पढेको याद आयो, जहाँ ओशो भन्दै हुनुहुन्थ्यो— हावा बिना मान्छे सबैभन्दा कम समय बाँच्न सक्छ; खाना र पानी बिना त्यो भन्दा अलि लामो समय।
सुन्दा सरल लागे पनि उहाँले गहन विषयलाई व्यक्त गर्नुभयो। सामान्यतया मानिसको दृष्टि यस्तो विषयमा पुगेको पनि हुँदैन। औपचारिक शिक्षाको कमी भए पनि उहाँको चेतनाको स्तर अरू गाउँलेको तुलनामा निकै उच्च भएको भान भयो र सिक्नको लागि कुनै पनि बेला, कोहीसँग पनि सिक्न सकिन्छ भन्ने कुरा अनुभव भयो।
एकदिन गुरु र शिष्य तिर्थ यात्रमा निस्किएका थिए । हिन्दै जाने क्रममा , उनिहरुले एउटा ढुङ्गै ढुङ्गाले बनेको पहाड पार गर्नु पर्ने थियो । पहाड साच्चै ठूलो र भिरालो थियो साथै साघुरो बाटो भएको । जति माथि गयो, त्यति नै खतरा बढ्दै जान्थ्यो । एउटा सानो भुल र ज्यानै जाने खतरा थियो । जति जति उनिहरु माथि जाँदै थिए । त्यति नै शिष्यको खुट्टा डरले गर्दा अगाडि नै बढेन । उसले आफू भन्दा अगाडि हिडिरहनु भएको आफ्नो गुरुलाई हेर्दा , उहाँमा उसले एक धर्को पनि डर देख्दैन । त्यसैले उसले गुरुलाई सोध्छ , ” तपाईलाई डर लागेको छैन । ” अनि गुरुले उत्तर दिनु हुन्छ ,” जे छुटि सक्यो, त्यसलाई हेर्ने हैन । जे अगाडि छ, त्यसलाई हेर । पछाडि मात्र छ डर लाग्दो भिर, अगाडि हेर त यहाँ बाटो मात्र छ ।” यसरी गुरुको कुरा सुने पछि शिष्यले पछाडि भिरलाई नहेरी अगाडि बाटो मात्र हेर्दै अघि बढ्यो । यसर हिन्दा उसको डर पनि हराउदै गयो र केही दिनको यात्रा पछि उनिहरुको तिर्थयात्रा पनि सम्पन्न भयो ।
आजको बिहान घडीको काँटाले होइन, कर्तव्यको घण्टीले उठायो मलाई। सहकर्मी साथी को श्रीमती को अपरेसन थियो त्यसैले उ बिदामा बसेकाले मलाई आज चाहिँ अफिस चाँडै जानु परेको थियो।सत्संग छुट्यो, मनको आँगनमा केहीबेर कुहिरो झर्यो। रिस, चिन्ता, असन्तोष, घृणाको सम्भावित बादल मनको आकाशमा जम्मा हुने कि नहुने, म स्वयं आफैँलाई नियाल्दै चुल्होमा भात पकाइरहेँ, थालमा जीवन सजाइरहेँ, भाँडामा आफ्नै मन माझिरहेँ। चिसोले शरीर छोयो तर चिसोपनले चेतनालाई छुन पाएन। लुगा लगाउँदै गर्दा, कोटको बायाँ भाग नेपालको झण्डा मुनि क्रस खुकुरी र दायाँ भाग कम्पनीको लकेट मिलाएँ। मनलाई पनि एउटा मौन कम्बल ओढाइदिएँ। बाइक स्टार्ट भयो र त्यससँगै यात्रा सुरु भयो, केवल अफिसतर्फ होइन, आफ्नै भित्रतर्फ पनि….
केही दूरी पार गरेपछि, अचानक कुनै अदृश्य हातले मेरो आँखाबाट कुहिरो हटाइदियो। “वाह! आज त कस्तो सुन्दर नयाँ बिहानी रहेछ!” भन्ने वाक्य होइन, भन्ने अनुभूति जन्मियो। मलाई लाग्यो जस्तै परमात्माले आजको दिन मेरो लागि आफैंले क्यालेन्डरमा घेरा लगाएर सावधानीपूर्वक मिलाएर राखिदिनुभएको हो। घटना होइन, व्यवस्था थियो यो।
अफिस पुग्दा, बाइक पार्किङमा अडिँदा, म आफ्नै चित्तको यात्रा पार्क गर्दै थिएँ। Garden वरिपरि lemon grass को सुगन्ध मेरो चेतनाको धमनिमा बग्न थाल्यो। Snake plant र spider plant मेरो श्वाससँग संवाद गरिरहेका थिए। बगनबेली झुप्पिएर होइन, माथिबाट ईश्वरको मुस्कान झारिरहेजस्तो थियो।
अफिस क्याबिनमा पुगेर हिटर नजिक पुग्दा, म केवल शरीर तताइरहेको थिइनँ म त जीवनको न्यानोपनसँग फेरि एकपटक हात मिलाइरहेको थिएँ र त्यस क्षण, स्वामीजी मिसिएको परमात्माको काखमा बालकजस्तै लुटुपुटिएझैँ एक्लै मुस्कुराएँ। त्यो मुस्कान केबल ओठको थिएन, आत्माको थियो।
एकैछिनमा पहिलो ग्राहक आयो, १०० रुपैयाँको रिचार्ज कार्ड। मुस्कान सजिलै सरेर उसको आँखामा बसीदियो। सेवा सहज थियो, हृदय खुला थियो तर दोस्रो ग्राहक आयो अँध्यारो अनुहार, भिजेको स्वर, फोन र इन्टरनेटबीच हराएको आत्मा बोकेर। Visa को समस्या केवल कागजको थिएन, ऊ आफ्नो जीवनसँग पनि असन्तुष्ट देखिन्थ्यो। मेरो मुस्कान अलि खुम्चियो तर हृदय अझै फैलियो। म उससँग हाँसिनँ तर उससँग बसें। त्यो बसाइ कुर्सीमा होइन, उसको बेचैन मनको छेउमा थियो। उसका कागज हेरेँ, उसका शब्द सुनेँ, उसका मौन करारहरू पनि। फोन घुमाइरहँदा, इन्टरनेटको पासवर्ड दिँदा, म भित्र भित्र आफूलाई पनि लगातार नियालिरहेँ “म यहाँ छु कि छैन?” र मैले थाहा पाएँ म मात्र उपस्थित थिइँन, म त उपस्थितिको स्रोतसँग उपस्थित थिएँ। उसका हाउभाउहरू बिस्तारै नरम हुँदै गए। उसको स्वरमा पहिला आँधी थियो, पछि हावाको सुस्केरा बन्यो। ऊ लड्दै आएको थियो तर सम्झौतासँग हात मिलाउँदै आफ्नै किनारतर्फ फर्किँदै थियो। लामो फोन कल, अनलाइन संवाद, प्राविधिक प्रक्रिया… तर भित्र चलिरहेको थियो एक मौन उपचार।
अन्ततः ऊ नजिकको कफी सपबाट Americano लिएर फर्कियो।मुस्कुराउँदै भन्यो ” म कता पुगेँछु है एकछिन!” त्यो वाक्य भन्दा गहिरो थियो, त्यो आत्मस्वीकृतिको क्षण थियो र म पनि फेरि पहिलेकै मुस्कानमा फर्किएँ तर अब त्यो मुस्कान हाँस्यको थिएन, एकाकारको थियो। हाम्रा ओठ फरक थिए तर मुस्कान एउटै स्रोतबाट आए जस्तै लाग्थ्यो। ऊसले “Thank you” भन्यो, तर त्यो Thank you मलाई मात्रै होइन, अनि उसलाई मात्रै पनि होइन, बरु त्यो त त्यही अदृश्य केन्द्रलाई थियो जहाँबाट शान्ति आयो, जहाँबाट समाधान आयो, जहाँबाट “म छु” को अनुभूति आयो र मैले पनि सँगै भनिरहेँ शब्दबिहिन, स्वरबिहिन रुपमा तर अस्तित्वको गहिराइमा “म छु।” न सेवा गर्ने अलग रहे, न सेवा पाउने अलग। न समस्या अलग रहे, न समाधान अलग। सबै कुरा एकै चेतनाको नदीमा निस्काम कर्मका तरङ्ग बनेर बगे।
आज अफिस केवल कार्यस्थल रहेन आज अफिस मन्दिर बन्यो, ग्राहक प्रार्थना बने, सेवा पूजा बन्यो र म केवल एउटा माध्यम बनेँ।एउटा सत्संग छुट्यो होला तर अर्को सत्संग मसँगै अफिस आयो। म घरमै पलेँटीमा बसेर सत्संग गर्न पाइन तर म आफैं सत्संग बनेँ।
र अन्त्यमा, दिनको कुनै कुनामा मौसमी फूल झरेजस्तै एउटा मौन अनुभूति झर्यो “म छु।” न यो शब्द थियो, न भावना मात्र यो त त्यो सत्य थियो जसलाई जीवनले आज बिहानैदेखि मेरा हरेक कदममा अक्षर अक्षर गरेर डिकोभरि अँगालिँदै लेखिरहेको थियो।
केही वर्ष अघि आफूले लेखेको डायरीका पानाहरु पल्टाउन पुगें। त्यसमा म तिमीसॅग आफ्नो अन्यौलता पोख्दै थींए । “ प्रिय ईश्वर, कहीं त कतै केही मिलेको छैन। म उमेरले ठुलै भईसक्दा पनी भित्रबाट म एकदम अपरिपक्व छु। हजार चाहना हजार तिर दौडिएका छन् । जहिले एउटा गर्हुंगो बादल आईरहन्छ। के गर्ने मलाई थाहा छैन। बाटो देखाऊ ईश्वर…।”
तिम्रो नजर म मा पर्यो, जीवन धन्य भयो। म हर्षले श्वास फेर्छु आजकाल। सजिलो पक्कै छैन घोट्टिएर तरल बन्नलाई। तर यो नगर्दाको नर्क स्मृतिमा यति गाढा छ कि मुटु भरखरै काँप्न थाल्छ। यसैले मेरा हर क्षणहरु रंगिन बनाउछ। यसैमानै पूर्णता र आन्नद पाउॅछु म। म हर दिन तिमीलाई सम्झिन्छु, पुज्छु। जे छु तिम्रो कारणले छु र तिमीबाटै छु । तिमीनै बाटो भयौ, तिमीनै शितल चौतारी र तिमीनै पुग्नु पर्ने गन्तब्य।
…. अनि नुवेशले घरि C Major त घरि E Minor मा fingers राखेर गितको लवज अनुसार change गर्दै strumming हान्न थाल्यो पुरै ध्यान एकैचोटी chords, strumming patern अनि गीतको pitch मा हृदय पनि बगाउँदै , “मैले आफ्नो हृदयको गीत बुझेँ, अजम्बरी यस्तो एउटा प्रित बुझेँ …..” । भन्दै थियो, ‘एकैचोटि सबै कुरामा ध्यान दिएर गर्न शुरूमा त गारो हुने रहेछ तर विस्तारै विस्तारै सजिलो अनि आनन्द आउन थाल्ने रहेछ जब गीतमा स्वर र अर्थमा पनि डुब्न थालेपछि त’। उसले यस्तो भन्दा स्वामी जि ले सधैं भन्ने गर्नु भएको र morning healing sessions मा गहिरो प्रभावमा इंकित गर्नु भएको ध्यानले कार्यकुशलता दिन्छ भन्ने वाक्य एकाएक याद आयो। एकैचोटि divided attention मा रहेर अनि आँफुलाई पनि स्मरण गर्दा साँच्चै साँच्चै अचम्मको कार्यकुशलता बढ्ने हुन्छ र काम फलका लागि होइन आनन्दको लागि मै बगिरहेको हुने रहेछ।
मानव जीवनको वास्तविक शक्ति बाहिरको श्रममा होइन, भित्रको चेतनामा बस्छ। मानिस जति नै दौडिए पनि, जति नै मिहिनेत गरे पनि, यदि त्यो कर्म चेतनासँग जोडिएको छैन भने त्यो केवल थकान बन्छ। तर जब कर्म ध्यानसँग जोडिन्छ, तब त्यो साधना बन्छ, सेवा बन्छ, जीवनको सौन्दर्य बन्छ। यही कारण हो ध्यान केवल आँखा बन्द गरेर बस्नु होइन; ध्यान त जीवनलाई पूर्ण उपस्थितिमा जिउने कला हो। जहाँ ध्यान छ, त्यहाँ कार्यकुशलता स्वाभाविक रूपमा जन्मिन्छ।
यस सन्दर्भमा मेरा मानसपटलमा र हृदयमा छोएका ब्यक्तित्व, विधा, आविष्कारका केही उदाहरणहरु आउनपुग्छन् । ती मध्य मलाई छोइरहने अनुपम स्वामी पनि हुन् । उनको जीवन स्वयं एउटा जीवित ग्रन्थ जस्तै देखिन्छ। सानै उमेरदेखि अध्ययन, अनुसन्धान, किताबप्रेम, ब्रह्माण्डप्रतिको जिज्ञासा, विज्ञान र प्रकृतिको सूक्ष्म निरीक्षण, मानव मनको गहिरो अध्ययन, जीवन र जगतको रहस्य खोज्ने मौन तपस्या यी सबै उनका साधारण काम होइनन्, यी त ध्यानका विविध रूप हुन्। उनी केवल पढ्दैनन्, उनी पुस्तकसँग संवाद गर्छन्। उनी केवल प्रश्न गर्दैनन्, उनी प्रश्नमै विलीन हुन्छन्। उनी केवल ब्रह्माण्ड हेर्दैनन्, उनी ब्रह्माण्डसँग आफूलाई तुलना होइन, आफूलाई विलीन गर्छन्। यही विलीनता नै ध्यान हो, यही ध्यान नै उनको कार्यकुशलताको मूल हो। उनको अध्ययनमा हामी एउटा अद्भुत संयोजन देख्छौं विज्ञानको तर्क, दर्शनको गहिराइ, मनोविज्ञानको सूक्ष्मता, र अध्यात्मको उज्यालो। यही संयोजनले उनको चेतनालाई बहुआयामिक बनाएको छ। जब मानिसले कुनै विषयलाई केवल दिमागले होइन, हृदय र आत्मासहित अध्ययन गर्छ, तब त्यो अध्ययन केवल जानकारी रहँदैन, त्यो चेतनाको रूपान्तरण बन्छ। अनुपम स्वामीको कार्यकुशलता यही रूपान्तरणको परिणाम हो। उनी छिटो होइन, गहिरो सोच्ने व्यक्ति हुन्। उनी धेरै होइन, सार्थक बोल्ने व्यक्ति हुन्। उनी बाहिरको उपलब्धिभन्दा भित्रको स्पष्टतालाई प्राथमिकता दिने साधक हुन्।
यही मौन शक्ति हामी डा. महावीर पुनमा पनि देख्छौं। विकट गाउँमा जन्मिएर विश्वस्तरीय वैज्ञानिक उपलब्धिमा पुग्नु केवल श्रमको फल होइन, त्यो भित्रको एकाग्रता, धैर्य र मौन साधनाको परिणाम हो। उनले विज्ञानलाई केवल प्रयोगशालामा सीमित राखेनन्, उनी विज्ञानलाई मानवताको सेवामा उतारे। जहाँ धेरैले सीमाहरू देख्छन्, त्यहाँ उनले सम्भावनाहरू देखे। ध्यानले उनको दृष्टिलाई तीव्र बनायो, र तीव्र दृष्टिले असम्भवलाई सम्भव बनायो।
त्यसैगरी यही ध्यानको सौन्दर्य हामी काठमाडौं महानगरपालिका निवर्तमान प्रमुख बालेन शाहमा पनि देख्छौं। महानगरलाई सफा, सुशासनयुक्त, व्यवस्थित बनाउने उनको प्रयास केवल प्रशासनिक काम होइन, त्यो चेतनाको अभिव्यक्ति हो। जब नेतृत्व ध्यानयुक्त हुन्छ, तब निर्णय भावनात्मक आवेगबाट होइन, विवेकपूर्ण शान्तिबाट जन्मिन्छ। बाहिरको सफाइभन्दा पहिले भित्रको स्पष्टता आवश्यक हुन्छ, र त्यो स्पष्टता ध्यानबाट नै आउँछ। यही कारण हो शहरको स्वरूप बदलिनु अघि नेतृत्वको चेतना बदलिएको देखिन्छ। हाल त उनी एउटा शहर मात्र होइन पुरै देशै सफा गर्छु अनि बनाउँछु भनेर तातिएका छन् उनले भन्ने सरसफाइका कुरा भौतिक संरचनामा मात्र नभई सुसासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण गरी गरिने सफाई हो भन्छन् । उनको ‘ म गर्छु’ भन्नुको अर्थ एउटा व्यक्ति को रुपमा नभनेर,’ हामी सक्छौं त्यसैले गर्छौं’ भन्न चाहिँ खोजेको बुझिन्छ।
एलन मस्कको जीवन पनि यही सूत्रमा गाँसिएको देखिन्छ। जीवनभर सपना देख्नु, ती सपनालाई साधनामा बदल्नु, असफलतामा पनि नथाक्नु, आलोचनामा पनि नडगमगाउनु यी सबै ध्यानका आधुनिक रूप हुन्। उनले काम गर्दा केवल काम गर्दैनन्, उनी काममा विलीन हुन्छन्। यही विलीनता नै ध्यान हो। यही ध्यान नै उनको कार्यकुशलताको मूल हो। उनी छिटो सफल भएनन्, तर गहिरो रूपमा समर्पित भए। र यही समर्पणले उनको जीवनलाई अद्भुत बनायो।
महाभारतको युद्धभूमिमा उभिएको अर्जुन पनि यही ध्यानको प्रतीक हुन्। चराको आँखामा मात्र ध्यान केन्द्रित गर्न सक्ने अर्जुनको एकाग्रता बाहिरको युद्धभन्दा भित्रको साधनाको परिणाम थियो। श्रीकृष्णको मार्गदर्शनमा उनले कर्म, भक्ति र ध्यानलाई एउटै धनुषमा बाँधे। गीता भन्छ, “योगः कर्मसु कौशलम्।” अर्थात् योग नै कर्ममा कुशलता हो। यो श्लोक केवल धार्मिक उपदेश होइन, यो जीवन विज्ञान हो। जहाँ ध्यान छ, त्यहाँ कर्म स्वाभाविक रूपमा कुशल हुन्छ।
हनुमानको जीवनमा पनि यही सत्य झल्किन्छ। राम र सीताप्रतिको भक्ति, श्रद्धा, प्रेम र समर्पण केवल भावना होइन, त्यो गहिरो ध्यान हो। जब मन पूर्ण रूपमा रामनाममा डुब्छ, तब समुद्र पनि बाटो बन्छ, पर्वत पनि औषधि बन्छ, र युद्ध पनि सेवा बन्छ। हनुमानको साहस बाहुबल मात्र होइन, त्यो ध्यानबाट जन्मिएको आत्मबल हो।
अब यही ध्यानको जीवित उदाहरण मेरो आफ्नै जीवनमा पनि देखिन्छ। मेरो आफ्नो कार्यस्थलमा जब ग्राहक सेवा तथा वस्तु वा जानकारी माग्दै आउँछन्, तब मलाई केवल औपचारिक रूपमा उत्तर दिएर पुग्दैन। मेरो physical mind, intellectual mind र emotional mind तीनै एकैचोटि पूर्ण रूपमा जागृत हुन्छन्। ग्राहकको आवश्यकता, चाहना, उत्सुकता र समस्यालाई केवल सुनेर हुन्न, ती सबैलाई स्पर्श गर्नु पर्छ भन्ने लागेको हुन्छ। शरीरले सेवा गर्छ, बुद्धिले समाधान खोज्छ, र हृदयले सम्बन्ध बनाउँछ। यही त्रिविध एकाग्रताले सेवा केवल काम रहँदैन, सेवा साधना बन्छ। त्यही क्षण मेरो हृदय र चित्तमा जुन निस्काम कर्मको आनन्द प्रकट हुन्छ, त्यो कुनै पुरस्कार, प्रशंसा वा लाभको अपेक्षाबाट होइन, त्यो त स्वयं कर्ममै विलीन हुँदा उत्पन्न हुने दिव्य रस जसरी रसाउँछ। यसरी सेवा गर्दा आफूलाई होइन, कर्मलाई होइन, परिणामलाई होइन केवल उपस्थितिलाई महसुस हुँदोरहेछ। यही उपस्थितिलाई सायद गीताले कर्मयोग भन्छ। यही उपस्थितिलाई ध्यान भन्छ। यही उपस्थितिलाई जीवन भन्छ होला।
न्युटन रुखमुनि बसेर गुरुत्वाकर्षणको नियम खोज्दा, आइन्स्टाइन समय र स्थानको रहस्यमा डुब्दा, रमण महर्षि “म को हुँ?” भन्ने प्रश्नमा विलीन हुँदा, रामकृष्ण परमहंस भक्ति र ब्रह्मज्ञानमा एकाकार हुँदा यी सबै फरक नाम, फरक क्षेत्र, फरक भाषा हुन्, तर सबैको मूल एउटै हो, “ध्यान”। ध्यानले मनलाई शुद्ध गर्छ, दृष्टिलाई स्पष्ट बनाउँछ, र कर्मलाई पवित्र बनाउँछ। ध्यान बिना कर्म थकान हो, ध्यानसहित कर्म साधना हो। ध्यान बिना जीवन दौड हो, ध्यानसहित जीवन यात्रा हो। आजको संसारमा हामी बाहिर धेरै काम गर्छौं, तर भित्र थोरै बाँचिरहेका छौं। जब भित्र बाँच्न सिकिन्छ, तब बाहिरको काम स्वतः सुन्दर हुने रहेछ। यही कारण रहेछ कि ध्यान कुनै अलग अभ्यास होइन, यो जीवन जिउने शैली हो। ध्यान कुनै पलायन होइन, यो जीवनप्रतिको पूर्ण उपस्थित हो। ध्यान कुनै कमजोरी होइन, यो सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।
अन्ततः यही सत्य उजागर हुन्छ जहाँ मन शान्त छ, त्यहाँ काम कुशल हुन्छ। जहाँ चेतना उज्यालो छ, त्यहाँ जीवन सफल हुन्छ। जहाँ ध्यान छ, त्यहाँ कार्यकुशलता केवल परिणाम होइन, स्वभाव बन्छ।
खप्तड बाबाको किताब विचार विज्ञान पढ्दाको एउटा वाक्य सधैं मनमा बस्यो, “जती सुक्ष्म, उती शक्तीशाली.”
यसलाई वर्णन गर्दै वहाँले भन्नुभयो, “ढुङ्गा भन्दा माटो अझ शक्तिशाली. माटो भन्दा हावा. अनी विचार त झनै शक्तिशाली.” जीवनको लयलाई अहोभावले नहेरी एउटा वद्ध धारणाले हेर्ने बानीलाई यो भनाई हास्यास्पद लाग्न सक्छ. ढुङ्गाले टाउको फुटाउँछ. विचारले के गर्छ ? यस्तो लाग्न सक्छ. सुविचारको शक्ती बुझ्दै जाँदा, हाम्रै ढुङ्गा जस्तो चेतना लचिलो हुँदै जाँदा र त्यो प्रक्रियामा आफ्नो जीवन सरल र तरल हुँदै जाँदा खप्तड बाबाको भनाईको आशय पक्कै बुझिन्छ. जीवनका यस्ता सुक्ष्म आयामहरुको बुझाईको यात्रा नै योग तर्फको यात्रा हो. योग अर्थात खण्डीत चेतनाका पत्र पत्रमा ज्ञान र भावको प्रकाश प्रसारण गर्ने तरिका. समयको क्षयमा क्षणभरको अमरत्व बोध गर्दै जाने र ती क्षणहरुको जोडमा आफ्नो जीवनको सार्थकता खोज्ने तरिका. ज्ञान योगका धुरन्धरहरु जब ज्ञानको गरिमा र लालित्य बोध गरेर विचारको एउटा झिल्को समाउँछन् र त्यो झिल्कोमा आफ्नो पाषाण हृदय मैन झैं पगाल्छन्, त्यो आँसु ज्ञान योग बन्छ. त्यो क्षणमा एउटा विद्वान ब्रम्ह समाउँछ. यस्तै एउटा क्षण घटित भयो वैज्ञानिक ‘पल डाइराक’ को जीवनमा. भौतीक विज्ञानको प्रोफेसरी गर्न थालेको समयमा एक दिन, बोर्डमा एउटा इक्वेसन लेखे यिनले र कक्षाका विद्यार्थीहरुलाई अचम्ममा पार्दै चुपचाप आफुले लेखेको इक्वेसन हेर्दै टक्क अडिए र आँसु बहाउन थाले चुपचाप. भनिन्छ, एक घण्टा यी यसै गरी अडिए. ज्ञानले भाव किन छुँदैन ? ज्ञानको भक्ती किन हुँदैन ? के यस्तो चेतनाले परम तत्व छुँदैन ? डाइराकका गणितीय समीकरणहरुले त्यस्ता सुक्ष्म तत्वहरुको अस्तित्वको सम्भावनाको बारेमा प्रकाश पारे जो कालान्तरमा वास्तव मै फेला पर्दै गए. र सम्भव हुँदै गयो सुक्ष्म तत्वहरुको आधुनिक अध्ययन जसलाई भनिन्छ क्वान्टम फिजिक्स.
क्वान्टम मेकानिक्स र आइन्स्टाइनको सापेक्षताको सिद्धान्तलाइ जोड्ने सेतु यिनै डाइराकले प्रतिपादन गरेको डाइराक इक्वेसन हो. प्रति पदार्थ नामक पदार्थको नियम विपरितको अर्को पदार्थको सम्भावनाको बारेमा पनि यिनले नै औंल्याए. यिनको गणितले भविष्यवाणी गर्यो. गरे बमोजिमका पदार्थ वास्तव मै फेला पर्दै गए.
डाइराकको समीकरणले भन्यो, हरेक पदार्थ बराबर त्यसकै ठ्याक्कै उल्टो अर्को पदार्थ छ जसको पिण्ड त बराबर हुन्छ तर चार्ज ठ्याक्कै उल्टो. सुरुमा वैज्ञानिक जगतले उनको यो अवधारणा मानेन. तर केही समय पछी १९३२ मा, कार्ल एण्डरसन्ले पोजिट्रोन् नामको प्रती पदार्थ फेला पारे. वैज्ञानिक जगतमा यो ठुलो हलचल थियो. आश्चर्य कै कुरा थियो. पदार्थ पत्ता लाग्नु अघी नै गणितले त्यसको अस्तित्व घोषणा गरेको क्षण जो थियो यो. अस्तित्वको सीमा नै केही अझ पर पुर्याउन, हाम्रो जगत भन्दा उताको एउटा सुक्ष्म जगतमा प्रकाश पुर्याउनमा डाइराकको यो योगदान अमूल्य छ. यिनका सामान्य फुटनोटहरुमा समेत गहनता यसरी हुन्थे, रिचार्ड फ़ाइनम्यान्ले पल डाइराकको फुटनोटमा उल्लेख भएको एउटा सामान्य कुरामा रातभर अध्ययन गरेर पाथ इन्टीग्रल नामक एउटा सिद्धान्त नै प्रतिपादन गरेका थिए.
अनौठा व्यक्ती किन अनौठा हुन्छन् ? शायद हाम्रा धारणामा ती अटाउँदैनन्. हामीले अल्बर्ट आइन्स्टाइनलाइ अनौठा भन्यौं. आइन्स्टाइनले पल डाइराकलाई अनौठा भने. के थियो योगदान र सम्झिने यी पल डाइराकलाइ ? उपनिषद्हरुले वर्णन गर्ने सुक्ष्म जगत र तत्वहरुको अध्ययन वैज्ञानिक युगमा प्रवेश तब भयो जब यिनै पल डाइराकले सन् 1926 मा क्याम्ब्रिज विश्वविध्यालयमा आफ्नो हस्तलिखीत पीएचडी थेसिस पेपर बुझाए जसको शिर्षक थियो ‘क्वान्टम मेकानिक्स.’ अनौठा वैज्ञानिकहरुको स्वभाव वर्णन गर्दा भनिने किसिमका प्राय सबै कुरा यिनमा लागु हुन्थे. लाग्थ्यो यिनको मन मस्तिष्क सधैं बादल माथीको कुनै सुदुर लोकमा विचरण गरिरहेको हुन्थ्यो. यिनलाई दैनीक जीवनका स-साना कुरा गर्न खासै मन नपर्ने. क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयमा यी दुई कारणले प्रख्यात थिए. एक त कक्षाकोठामा देखिने यिनको असाधारण प्रतिभा, र अर्को, आफ्नो अध्ययन बाहेकका कुरामा शब्द रत्ती खर्च गर्न नचाहने एकांकी स्वभाव. उनका साथीहरुले घन्टाको एक शब्द भन्ने इकाई बनाएर त्यसको नाम नै ‘डाइराक’ राखीदिएका थिए. बाजी राखिन्थ्यो रे क्याम्ब्रिजमा, आज कसले पल डाइराकबाट कती ‘डाइराक’ शब्द झार्न सफल भयो. यस्ता बिभिन्न कारणहरुले भाव शून्य भनिएका डाइराकलाइ हत्ते हालेर मन पराइन् मारसी विग्नर नामकी एक महिलाले. पलले भने, “म मानवीय भावना बुझ्न सक्दिन. प्रेम कुन चरोको नाम हो म जान्दिन.” मारसीले उनलाई जसोतसो विवाहका लागी मनाई छाडीन्. पलका साथीहरु खुसी भए. अब अली मान्छे जस्तो बन्ला की उ, भनेर. के उनी भाव शून्य थिए ? यी आइन्स्टाइनको मृत्युमा रोए. अन्तसको जगतमा यीनले यस्तो खजाना फेला पारे आफैंमा, वाचाल यी बन्न सकेनन्. यही मौनमा फेला पर्यो एउटा अदभूत जगत र त्यसका समीकरण जसले हाम्रो स्थूल जगतलाई अनौठो तवरले सम्बोधन गरिरहेको हुन्छ. यही जगत हो क्वान्टम भौतीकीको जगत जो पूर्वीय आध्यात्मिक परम्पराको वेदान्त दर्शनसँग निकै नजिक छ.
ज्ञानको करेन्टले हिर्काएर हृदयको आँसु छचल्क्याउने यो परम्पराको जय होस्.
मनोविज्ञानमा भनिन्छ, सात वर्षको उमेरदेखि नै व्यक्तिको व्यक्तित्वको विकास हुन थाल्छ। समय, परिस्थिति, सङ्गत र शिक्षा अनुसार हामी सबैको आफ्नो छुट्टै व्यक्तित्व निर्माण हुन्छ। व्यक्तित्व निर्माणको यही क्रममा हाम्रा अनुभव र बुझाइका आधारमा चित्तमा विभिन्न आघात (Trauma) हरू लाग्छन्। कतिपय मान्यता अनुसार यी आघातहरू वंशानुगत पनि हुन सक्छन्।
ती आघातहरूसँग हाम्रो एक किसिमको तादात्म्यता बन्दै जान्छ र ती नै हाम्रो व्यक्तित्वका अभिन्न अङ्ग बनेर जीवनमा प्रस्फुटन भइरहन्छन्।
त्यसैले, धेरैजसो अवस्थामा हाम्रा सम्बन्धहरू व्यक्ति-व्यक्ति बीचको भन्दा पनि, हामीभित्र रहेका आघातहरू बीचको संवाद जस्तो बन्न पुग्छन्।
दियालो मासिक 