मानव जीवन केवल शरीर होइन, यो चेतनाको अनन्त यात्राको एउटा क्षण मात्र हो। हामी जन्मदेखि नै बाहिरी संसारका दृश्य, शब्द, सम्बन्ध र अनुभवहरूसँग परिचित हुँदै जान्छौँ, तर जीवनको सबैभन्दा ठूलो यात्रा भने बाहिर होइन-आफ्नै अन्तरमनतिर हुन्छ। जब चेतना जागृत हुन थाल्छ, तब मानिस संसारसँग मात्र होइन, आफ्नै चेतनासँग संवाद गर्न थाल्छ। यही मौन संवाद नै आत्मबोधको पहिलो किरण हो।
ध्यानको सार केवल श्वास हेर्नु वा वर्तमान क्षणमा सीमित हुनु मात्र होइन। साँचो ध्यान भनेको मनले निरन्तर बुन्दै जाने कथा, कल्पना, स्मृति र मानसिक संवाद (Mental Narrative) लाई समातेर नबस्नु हो। जब मन शब्द, भाषा, तर्क, कल्पना र वितर्कको सीमाभन्दा माथि उठ्न थाल्छ, तब चेतना आफ्नो स्वाभाविक निर्मल अवस्थामा विश्राम गर्छ। त्यही मौनमा सत्य आफैँ प्रकट हुन्छ। त्यहाँ कुनै प्रमाणको आवश्यकता पर्दैन, किनकि अनुभव नै प्रमाण बन्छ।
आत्मज्ञान भाषाले व्यक्त गर्न सकिने विषय होइन। शब्दहरूले मार्ग देखाउन सक्छन्, तर गन्तव्यसम्म पुर्याउन सक्दैनन्। शास्त्रहरूले प्रेरणा दिन सक्छन्, गुरुहरूले दिशा देखाउन सक्छन्, तर अन्तिम सत्य प्रत्येक साधकले आफ्नै अन्तःकरणमा अनुभव गर्नुपर्छ। जहाँ “म जान्दछु” भन्ने अहंकार विलीन हुन्छ, त्यहीँ “म हुँ” भन्ने शुद्ध अस्तित्वको अनुभूति जाग्छ। हुनु (Being) र बुझ्नु (Knowing) को यही अद्भुत मिलन नै आत्मतत्त्वको वास्तविक अनुभूति हो।
साधना कुनै एक दिन, एक वर्ष वा एक जन्मको अभ्यास होइन। यो अनादिकालदेखि चलिरहेको चेतनाको यात्रा हो। प्रत्येक जन्ममा गरिएका कर्म, भावना, विचार र संकल्पहरूले पुण्य र पापका संस्कारहरू चेतनाको गहिराइमा सञ्चित गर्दै जान्छन्। यही सञ्चित संस्कारले हाम्रो स्वभाव, दृष्टि र जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ। यही कर्मको शाश्वत नियम हो-जहाँ कुनै पक्षपात हुँदैन, केवल न्याय र कारण–परिणामको अटल व्यवस्था हुन्छ।
कर्म हाम्रो भाग्यको अन्तिम निर्णय होइन। साधना कर्मलाई रूपान्तरण गर्ने दिव्य शक्ति हो। सजगता, करुणा, सत्य, प्रेम र निष्काम भावले गरिएका कर्महरूले पुराना संस्कारहरूलाई क्रमशः शुद्ध बनाउँछन्। त्यसैले साधना कर्मबाट भाग्ने मार्ग होइन; कर्मलाई पवित्र बनाउँदै त्यसलाई अतिक्रमण गर्ने विज्ञान हो। जब चेतना जाग्छ, कर्म बन्धन होइन, मुक्तिको माध्यम बन्छ।
साँचो साधक कर्मको नियमप्रति अटल विश्वास राख्छ। हरेक विचार एउटा बीउ हो, हरेक शब्द एउटा तरंग हो र हरेक कर्म एउटा भविष्य हो। त्यसैले उसका निर्णय स्वार्थ, भय वा अहंकारबाट होइन, करुणा, विवेक र प्रेमबाट जन्मिन्छन्। करुणाले निर्देशित निर्णयले केवल एक व्यक्तिलाई होइन, सम्पूर्ण समाजलाई उज्यालोतर्फ डोर्याउने शक्ति राख्छ।
साधनाको अर्को महत्त्वपूर्ण आयाम हो-श्रवण, मनन र सहभागिता। केवल सुन्नु पर्याप्त हुँदैन, सुनेको सत्यलाई हृदयमा उतार्नुपर्छ। जब हामी पूर्ण सजगताका साथ सत्यलाई ग्रहण गर्छौँ र त्यसलाई जीवनमा उतार्छौँ, तब ज्ञान केवल स्मृतिमा सीमित रहँदैन; त्यो हाम्रो स्वभाव, व्यवहार र जीवनको प्रकाश बन्छ। यही सहभागी चेतना नै आत्मतत्त्वको वास्तविक स्पर्श हो।
संसारका सबै ऋषि, बुद्ध, सन्त र महापुरुषहरूले साधनामा निरन्तरता राख भन्नुहुन्छ । किनकि, नियमित साधनाले मन शुद्ध हुन्छ, चेतना परिष्कृत हुन्छ र जीवन दिव्य ऊर्जाले भरिन थाल्छ। यो ऊर्जा बाहिरी शक्ति होइन, यो प्रेम, शान्ति, करुणा, धैर्य, विवेक र निस्वार्थ सेवाका रूपमा अभिव्यक्त हुने आन्तरिक प्रकाश हो। जति साधना गहिरिँदै जान्छ, उति मानिस बाहिरी परिस्थितिको दास नभई आफ्नो अन्तरात्माको स्वामी बन्दै जान्छ।
दियालो मासिक 