Blog

गौरीशंकरका टाकुरामा जब पहिलो घामको झुल्को ठोकिन्छ, तब सिँधुलीगढीका ढुङ्गाका काप-कापबाट एउटा अदृश्य तर प्रचण्ड कम्पन सुरु हुन्छ त्यही हो ‘गोर्खे इनर्जी’। यो कुनै प्रयोगशालामा मापन गरिने क्यालोरी वा भोल्ट होइन, बरु यो त इतिहासको त्यो रगत हो जुन सिन्धुलीगढीको अभेद्य किल्लामा अङ्ग्रेजका आधुनिक बन्दुकका विरुद्ध खुकुरी र ढुङ्गाको भरमा जाज्वल्यमान भएको थियो। इतिहासको पाना पल्टाउँदै जाँदा भेटिने पात्र हर्कमान जब सिन्धुलीगढीको त्यो ऐतिहासिक उकालो चढ्छ, उसलाई लाग्छ कि उसका पाइलाहरू केवल माटोमा होइन, वीर गोर्खालीहरूको अजेय साहसको पदचापमा परिरहेका छन्। त्यहाँका शिलाहरूमा कुँदिएका वीरगाथाहरू र पृथ्वीनारायण शाहको त्यो शालिक एवं तस्बिर, जसको हातको एउटा औंलाले राष्ट्रिय एकताको सुगन्ध छरिरहेको छ, हर्कमानको लागि केवल कलाकृति होइनन् ती त ‘गोर्खे इनर्जी’ का जीवित स्रोत हुन्। गढीका भित्ताहरूमा ठोकिएका पुराना हतियारका निसानहरू र त्यहाँ ठडिएका वीर सपूतका शालिक एवं मूर्तिहरूले हर्कमानसँग मौन संवाद गर्छन्। वंशराज पाण्डे र श्रीहर्ष पन्तका रणनीतिहरू र किनलोकका सेनालाई धूलो चटाउने ती शिकारीका आँखाहरू आज पनि त्यहाँका ढुङ्गा-ढुङ्गामा प्रतिध्वनित भइरहेको उसले महसुस गर्छ। उसको शरीरमा प्रवाहित उर्जा मासु र हड्डीको रूपमा मात्र छैन, बरु पुर्खाले विरासतमा छोडेको त्यो ‘खुकुरीको धार’ बनेर दन्किएको छ, जसले इतिहासको कठिन मोडमा कहिल्यै हार मानेन। जब ऊ गढीको प्राङ्गणमा उभिन्छ, उसलाई लाग्छ कि त्यहाँका पुराना शालिक एवं शिलालेखहरूले उसलाई भनिरहेका छन्, “यो उर्जा केवल युद्ध जित्नका लागि मात्र होइन, यो त स्वाभिमानको दीप बाल्नका लागि हो।”

समयको घुम्तीमा यो उर्जा कहिले विदेशी मरुभूमिको तप्त बालुवामा पसिना बनेर बग्छ त कहिले आफ्नै देशका अँध्यारा गल्लीहरूमा मैनबत्ती बनेर बल्छ। हर्कमानले सहरको कोलाहलमा मानिसहरूले उर्जालाई केवल विद्युतको तार वा मेसिनको पाङ्ग्रामा मोबाइलभरि खोजेको देख्दा मनमनै हाँस्छ। उसलाई थाहा छ, गोर्खे इनर्जी त त्यो हो, जसले सिन्धुलीगढीको पहराबाट अङ्ग्रेजलाई लखेट्ने हिम्मत राख्यो र आज पनि प्रत्येक नेपालीको छातीमा ‘वीर’ शब्दको पर्याय बनेर धड्किरहेको छ। मानसपटलको अन्त्यतिर पुग्दा यो भौतिक शक्तिबाट रूपान्तरित भएर एउटा आत्मिक ज्योति बन्न पुग्छ, जहाँ हर्कमानले बुझ्छ कि गोर्खे इनर्जीको वास्तविक अर्थ संसार जित्नु मात्र होइन, बरु आफ्नै पुर्खाको इतिहासलाई साक्षी राखेर, तिनै शिला, शालिक एवं मूर्तिहरूबाट प्रेरणा लिँदै, आफ्नै बाँझो पाखोमा पसिनाको बीउ रोपेर भविष्यको सपना उब्जाउनु हो अनि बगनविल्लाको बटारिएको कदलाई चपौलीका कान्लाभरि चौरंगी फुलाउनु हो । यो केवल एउटा परिचय होइन बरु यो त गौरीशंकर झैं अटल र सिन्धुलीगढीको पर्खाल झैं मजबुत नेपाली अस्तित्वको शाश्वत र गौरवशाली गाथा हो।

कमला नदिलाई दाहिने पारेर ठिङ्ग एउटा यस्तो बुढो पहाड उभिरहेको थियो, जसको टुप्पो आकाशको नीलो गहिराइमा हराएको थियो र फेदी अनन्त कुहिरोको अँध्यारोमा डुबेको थियो। यो पहाडको नाम थियो,  ‘बोध’। यहाँ समय घडीको सुईमा होइन, चेतनाको सास फेराइमा चल्थ्यो। यस पहाडको फेदीमा तीनवटा छायाँहरू जस्ता देखिने अस्तित्वहरू वर्षौंदेखि एउटै ढुङ्गामा अडेसिएर बसेका थिए: ‘अ’, ‘उ’ र ‘म’।उनीहरूको अगाडि एउटा भिरालो र अप्ठ्यारो उकालो थियो। ‘अ’ ले लामो सुस्केरा हाल्दै भन्यो, “यो उकालो चढ्नु, नयाँ कुरा सिक्नु र आफूलाई बदल्नु भनेको त आफ्नै छाला उतार्नु जस्तै पीडादायी लाग्छ त है। मलाई लाग्छ, यो सिक्ने प्रक्रिया नै एउटा सजायँ हो।” ‘अ’ वास्तवमा सृष्टिको त्यो जाग्रत अवस्था थियो, जसले बाहिरी संसार त देख्थ्यो तर आफ्नै भित्री डरको पर्दा उघार्न डराउँथ्यो। ऊ ॐ कारको पहिलो ध्वनि ‘अ’ जस्तै थियो जसले शब्दको सुरुवात त गर्छ, तर गहिराइमा पुग्न हिचकिचाउँछ। उसको लागि सिक्नु ‘पीडा’ थियो, किनकि उसको अहंकारको एउटा ठूलो हिस्सा आलस्यको न्यानो ओढ्ने ओढेर सुतिरहेको थियो।

त्यहीँ छेउमा बसेकी ‘उ’ ले आफ्ना स्वप्निल आँखाहरू अलि उघारिन्। उनी अलि भावुक र संवेगात्मक थिइन्। उनलाई लाग्थ्यो कि सिक्नु भनेको पुरानो आफूलाई चितामा जलाउनु सरह हो। “अ, तिमी ठिक भन्दैछौ,” उनले मसिनो स्वरमा भनिन्, “सिक्नु भनेको त आफूले बनाएको कल्पनाको सुन्दर महल भत्काउनु सरी हो। के यो सम्भव छ र ?” ‘उ’ ॐ कारको बीचको कडी अर्थात् स्वप्न अवस्था थिइन्। उनी न त पूर्ण होसमा थिइन्, न त पूर्ण निद्रामा। उनी केवल विचारको एउटा तन्द्रामा बाँचिरहेकी थिइन्, जहाँ ‘आलस्य’ शरीरको थकान बनेर होइन, ‘संशय’ र ‘डर’ बनेर प्रकट भएको थियो। उनलाई लाग्ने त्यो ‘पीडा’ वास्तवमा उनको मनको एउटा कुना अल्छी भएर सत्य स्वीकार्न नमानेको प्रतिवाद मात्र थियो।

ती दुवैका कुरा सुनिरहेका ‘म’ भने मौन थिए। उनी ॐ कारको त्यो अन्तिम अनुनासिक ध्वनि थिए, जहाँ पुगेपछि सबै शब्दहरू शून्यमा विलीन हुन्छन्। ‘म’ ले बिस्तारै चिम्सा झैँ लाग्ने आँखा खोले, लामा दारी जुँगा मुसारेर एउटा शान्त मुस्कानका साथ भने, “तिमीहरूले जसलाई पीडा भनिरहेका छौ नि, त्यो वास्तवमा सिक्ने प्रक्रियाको स्वभाव नै होइन। सिक्नु त प्रकृति जस्तै सहज र संगीत जस्तै मधुर हुनुपर्ने हो तर समस्या कहाँ छ भने, हामीभित्रको एउटा सुक्ष्म अंश जसलाई हामीले वर्षौंदेखि सुखको नाममा पालेका छौँ त्यो अति नै अल्छी भएको छ। त्यो भागले हामीलाई भनिरहेको छ कि यथास्थितिमा बस्नु नै सुरक्षित हुनु हो। जब हामी नयाँ कुरा सिक्न खोज्छौँ, त्यो निदाएको भागले बिउँझिन नचाहेर विद्रोह गर्छ। त्यही विद्रोहलाई हामीले ‘पीडा’ को नाम दियौँ।” ‘म’ को कुराले सिताम्मे गौरीशंकरको हावामा एउटा दिव्य कम्पन पैदा गर्यो। उनले सम्झाए कि उपनिषद्हरूले ॐ कारलाई ‘प्रणव’ भनेका छन्। प्रणव अर्थात् त्यो आदि-ध्वनि, जसले जे छ त्यसलाई नयाँ बनाउँछ। ‘अ’ बाट सुरु भएर ‘उ’ मा विस्तारित हुँदै अन्ततः ‘म’ मा पुगेर जब ध्वनि शान्त हुन्छ, तब मात्र ‘प्रणव’ को पूर्णता प्राप्त हुन्छ। “सिक्नु भनेको युद्ध होइन,” ‘म’ ले अगाडि थपे, “यो त आफ्नै निदाएको अंशलाई ‘प्रणव’ को झंकारले ब्युँझाउनु हो। जब त्यो अल्छी भाग ब्युँझन्छ, तब यो उकालो पहाड होइन, एउटा उत्सव लाग्नेछ।”

कुहिरो बिस्तारै फाट्दै गयो। ‘अ’ ले आफ्नो जडता त्याग्यो, ‘उ’ ले आफ्ना भ्रमका सपनाहरू पखालिन्, र ‘म’ ले ती दुवैलाई आफ्नो मौनतामा समेटे। उनीहरूले बुझे कि उनीहरू तीन अलग पात्र होइनन्, बरु एउटै मानव चेतनाका तीन तह हुन्। जब उनीहरूले सामूहिक रूपमा “ॐ” उच्चारण गरे, तब उनीहरूको शरीरमा एउटा अनौठो ऊर्जा भरियो। पहाडको टाकुरामा पुग्दा उनीहरूले देखे त्यहाँ कुनै कठिन परीक्षा थिएन, केवल एउटा ऐना थियो। त्यो ऐनामा उनीहरूले आफूलाई ‘अ’, ‘उ’ वा ‘म’ को रूपमा होइन, साक्षात् ‘प्रणव’ को रूपमा देखे। उनीहरूले बुझे सिक्दा हुने भनिएको ‘पीडा’ वास्तवमा पुरानो ‘म’ मेटिएर नयाँ ‘प्रणव’ जन्मिनुको प्रसव वेदना मात्र थियो।

शिखरको त्यो परम उज्यालोमा एउटै सत्य गुञ्जियो: “सिक्ने काम पीडादायी कहिल्यै थिएन, केवल तिम्रो एउटा भाग निदाएको थियो। आज त्यो ब्युँझियो र यात्रा पूर्ण भयो। जुन दिन मनको त्यो अल्छी कुनो ‘मर्निङ्ग हिलिङ्ग शेसन’ जस्तो जागृतिका सिकाइहरुले ब्युँझाएको महसुस हुन्छ, त्यस दिन संसारकै सबैभन्दा कठिन पाठ पनि एउटा मधुर भजन शुरु हुनु भन्दा अगाडि श्रद्धाले निहुरिएको झन्क्रित हमिङ्ग जस्तो शरिरातित गुञ्जन लाग्छ।”

मुख्यतया व्यर्थता र सार्थकता धारणाका कुरा हुन्। कुनै कुरा कसैलाई व्यर्थ लाग्ला तर त्यही कुरा कसैलाई सार्थक पनि लाग्न सक्छ। हाम्रो जीवन सार्थकताको खोज हो, र त्यही खोजले हामीलाई अगाडि बढ्ने प्रेरणा दिन्छ। 

सार्थकताको यो खोजमा व्यर्थताको पनि सामना गर्नु पर्छ, किनभने सार्थकतालाई हामी कुनै एउटा पुग्नु पर्ने, भविष्यको गन्तव्यको रूपमा लिन्छौँ। त्यसकारण जबसम्म सार्थकतामा पुगिँदैन तब सम्म त व्यर्थता नै भयो र त्यसले हामीलाई पूर्ण सन्तुष्टि दिँदैन। तर यदि हामीले जे कुरालाई व्यर्थता भनेका छौँ त्यसभित्र लुकेको सार्थकता समाउन थाल्यौँ भने, व्यर्थता भन्ने बिस्तारै हाम्रो जीवनबाट हराउँदै जान्छ र जीवन नै सार्थकताको श्रृंखला हुन सक्छ।

यि फूल हरू लाई काडा कस्ले बनाई दियो ?
यिन्का काडा ले ?
काडा त गूलाफ मा पनि हून्छ नि ,
कि यिनी फूल्ने ठाउँ हरूले ?
होईन होईन , खेत-बारी मा त प्याउली पनी फूल्छ नी ,
सायद मान्छे ले यिन लाई टप्प टिपेर
शिर मा सजाउन सकेन ,
त्यसैले यिन लाई काडा भनिदीए
अक्सर मान्छे ले आफू ले चूड्न नसकेको फूल लाई काडा को सङ्ग्या दिन सक्छ !

~ Ajay Poudel

बुबा र छोरा घर नजिकैको जङ्गलमा घुमिरहेका हुन्छन् । त्यहाँ थरीथरीका चराहरु रुख-रुखमा बसेर आ-आफ्नो गित गाइ रहेका हुन्छन् । छोरालाई सबै कुरा अनौठो लाग्छ । एउटा कुरा त्यस्तै अनौठो के लाग्छ भने नजिकैको गुफा भित्रबाट एउटा रुख बाहिर निस्किरहेको छ । त्यो रुख गुफा भित्रै चाहि किन नबसेको होला भनेर बुबालाई सोध्छ । सानो छोराको यस्तो प्रश्न सुनेर दंग पर्दै उनी उत्तर दिन्छन् , ” गुफा भित्र अँध्यारो छ । अध्यारोमा रुख बाच्न सक्दैन , त्यसैले उ प्रकाश खोज्दै बाहिर निस्किएको हो ।प्रकाशलाई हेर्दै हिड्दा बाटो आफै बन्दै जान्छ । “
छोराले तत्काल प्रतिउत्तर दिन्छ, ” म पनि यदि कुनै अध्यारोमा फसि हाले भने प्रकाशलाई हेर्दै हिड्नेछु । अनि बाटो त आफै बन्दै जान्छ । “

कुनै पनि प्रभाव लिँदा, त्यो विषय प्रतिको ज्ञानले भक्ति भाव सिर्जना गर्ने रहेछ, र त्यो विषय प्रतिको रुचि, आस्था र सकारात्मक भावले त्यो विषयको ज्ञान बढाउन पनि मद्दत गर्ने रहेछ। त्यसकारण कुनै पनि प्रभावलाई गहिराइमा लिनको लागि त्यो विषयको ज्ञान र भक्ति भाव, दुवैले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने रहेछ।

यो के हो ?

माटो। 

सजीव कि निर्जीव ?

निर्जीव। 

यो के हो ?

माटो। 

सजीव कि निर्जीव ?

सजीव। 

कसरी ? 

एउटै माटोको डल्लो सजीव पनि बन्न सक्छ ?

निर्जीव पनि बन्न सक्छ ?

जसरी,

मान्छे देवता पनि बन्न सक्छ,

दानव पनि बन्न सक्छ।

कसरी ?

सुर लागे देव,

असुर लागे दानव।

निर्जीव छ माटो,

भित्तो बोल्दैन। 

सजीव छ माटो,

फूल फुल्दैछ,

बाली झुल्दैछ। 

माटो जीवन्त हुन, हावा पानी मिल्नुपर्छ। 

साधना अघि बढ्न, अनुशासन र नियमित्ता घुल्नु पर्छ।

~ गोमा कुमारी खतिवडा

अविर र सिन्दुरले रङ्गिएका तिम्रा औँलाहरूले

भन्छ- तिमी पूजा गर्छौ,

घरभित्र फैलिएको कोमल सुगन्धले

हो, तिमीले धुप पनि बाल्छौ।

मौनमा गुञ्जिरहेका सुमधुर ध्वनिहरूले

लाग्छ- तिमी मन्त्र पनि जप्छौ।

मेरा प्रश्नका आँखाहरूलाई,

तिमी शान्त स्वरमा भन्छौ-

“यी सबैले हृदयलाई उज्यालो दिन्छ,

हाम्रो चेतनामा विस्तार गर्छ।

कसैले पूजा नगर भन्छ भने,

त्यस्ता शब्दहरूलाई

पानीसँगै बग्न देउ,

हावासँगै उड्न देउ,

तिमी फेरि मुस्कुराउँदै भन्छौ-

“बिहानको एक घण्टा

आँखा चिम्लेर एक्लै आफूलाई भेट,

आउने-जाने श्वासलाई

मौन साक्षी भएर हेर।

शरीरभित्र उठ्ने

सूक्ष्म संवेदनाहरूलाई,

शान्त हृदयले महसुस गर।”

तिमी अझ थप्छौ-

“धारणाको पछि अन्धो भएर नलाग,

तर त्यसलाई दबाएर पनि नमार,

धारणा मनको तरङ्ग हो,

कहिले मित्र,

कहिले गुरु,

केवल यो हल्का बादल हो।

तिम्रा यी वचनहरू सुन्दा

मनमा मधुर शान्ति झर्छ,

अभ्यास गर्दै जाँदा,

आत्मामा आनन्दको फूल फुल्छ।

त्यस मौन क्षणमा

जीवन आफैँ

शून्यतामा स्थिर हुन्छ!!

चपौली गाउँको भूगोल आफैमा एउटा अलिखित कविता जस्तो थियो; भिराला पाखाहरू, कुइरोसँग लुकामारी खेल्ने उत्तिसका रुखहरू र सधैँ गुञ्जिरहने खोल्साको सुसाइ तर यो शान्त गाउँको सुदूर कुनामा एउटा यस्तो ध्वनी पनि थियो, जसले गाउँको ढुकढुकीलाई लयबद्ध गर्थ्यो। त्यो थियो, बल बहादुर दाइको आरनबाट निस्कने ‘ट्याङ्… ट्याङ्…’ को अनवरत सङ्गीत। बल बहादुर दाइ, अर्थात् चपौलीका ती मौन शिल्पी, जसलाई समाजले ‘विश्वकर्माका सन्तान’ भनी एउटा दर्जा मात्र दिएको थियो तर उनको परिचय त्यो जातीय पर्खालभन्दा धेरै माथि थियो र विश्वकर्मा बाबाको कृपा नै थियो। उनको आरन एउटा सानो झुप्रो मात्र थिएन, त्यो त एउटा यस्तो तपोभूमि थियो जहाँ फलाम पग्लेर अस्तित्वको नयाँ आकार ग्रहण गर्थ्यो। गाउँलेहरूका लागि उनी खुकुरीमा धार लगाइदिने वा कोदालीको बीँड कसिदिने साधारण कारीगर थिए तर बल बहादुर दाइका लागि यो कर्म एउटा ‘ध्यान’ थियो।

एक साँझ, जब पश्चिमका डाँडाहरू राताम्मे भइरहेका थिए, बलबहादुर दाई एउटा पुरानो खुकुरीलाई आरनको रातो भुङ्ग्रोमा तताउँदै थिए, खलाँतीको मुटुको धड्कन जस्तै आवाज.. फूँ.. फूँ.. फूँ…। उनका आँखा ती राता कोइलाहरूमा यसरी गाडिएका थिए, मानौँ उनी यो ब्रह्माण्डको सृष्टि हेरिरहेका छन्। “दाइ, अलि छिटो गरिदिनु न, भोलि बिहानै घाँस काट्न जानु छ,” गाउँको एउटा ठिटोले हतारो देखायो। बल बहादुर दाइले आँखा नझिम्काई जवाफ दिए, “हतारको फलामले घाँस त काट्ला बाबु, तर त्यसले कर्मलाई माया गर्दैन। सृजना हतारमा होइन, डुबेर मात्र सम्भव हुन्छ।”

हो, बल बहादुर दाइको सृजनात्मक प्रक्रिया एउटा गहिरो ध्यान थियो। जब उनी हतौडा उठाउँथे, उनको शरीर र आत्मा एउटै बिन्दुमा केन्द्रित हुन्थ्यो जसरी अर्जुनको ध्यान गुरु आज्ञा सहितको माछाको आँखामा थियो। उनलाई न बाहिरको कोलाहलले छुन्थ्यो, न त जात व्यवस्थाको त्यो तीतो दंशले। उनी जब फलाम पिट्थे, त्यहाँ केवल एकत्व हुन्थ्यो; हतौडा, फलाम र उनको चेतना। उनको कलाको पराकाष्ठा तब देखियो, जब एक पटक स्वामी जी ले अनुरोध गर्नु भएर उनले एउटा ‘एकतारे’ बाजा बनाउने निधो गरे। मानिसहरू छक्क परे फलाम र काठको कठोर काम गर्ने मान्छेले संगीतको कोमलता कसरी बुझ्ला? बल बहादुर दाईले त्यो बाजा बनाउनुअघि निकै दिनसम्म आरनको कोइला बालेनन्। उनी केवल एकान्तमा बसेर हावाको सुसाइ र चराको चिरबिर सुनिरहे। मानिसहरूले ठाने, “बल बहादुर अब बुढो भयो, यसको होस गुम्यो।” यस्तो कुरा कि त उनकै कलामा लुकेर बसेको सुषुप्ततालाई नै आभाष थियो कि त स्वामी जीलाई त्यस्तो सृजनाको सम्भावना छ उनीबाट भन्ने विश्वास थियो । उनी त सृजनाको त्यो शून्य विन्दु (Zero Point) मा पुग्न खोजिरहेका थिए, जहाँबाट संगीतको जन्म हुन्छ।

एक रात, चपौली गाउँ सुनसान थियो। बल बहादुरदाईले आफ्नो ध्यानको ऊर्जालाई औँलाहरूमा उतारे। उनले त्यो एकतारेलाई यसरी रेटे कि गाउँका मान्छेहरू ब्युँझिएर एकोरिन थाले, आफ्ना कान र हृदयलाई एकाएक जोडिएको पाए । त्यो संगीतमा आरनको राप थियो, श्रमको सुगन्ध थियो र एउटा असीम शान्ति थियो। त्यो बाजाबाट निस्केको धुन केवल तारको कम्पन थिएन, त्यो त बल बहादुरदाईको ‘ध्यानको अवस्था’ बाट प्रस्फुटित भएको सृजनाको अमृत थियो। उनले देखाइदिए कि सृजनात्मक प्रक्रियाका लागि आँखा चिम्लेर गुम्बा वा मन्दिर जानु पर्दैन; यदि आफ्नो कर्ममा पूर्णतः एकाग्र हुन सकिन्छ भने त्यो आरन नै एउटा समाधि स्थल बन्न सक्छ। बल बहादुर दाइ आज पनि त्यही भन्छन् “सृजना भनेको आफूलाई रित्याएर ध्यानमा रहनु हो । जब तिमी ध्यानमा हुन्छौ, तब मात्र तिमीभित्रबाट भगवान् प्रकट हुन्छन्, चाहे त्यो खुकुरीको धारमा होस् वा एकतारेको तारमा।”