Category: Art and Literature

यि फूल हरू लाई काडा कस्ले बनाई दियो ?
यिन्का काडा ले ?
काडा त गूलाफ मा पनि हून्छ नि ,
कि यिनी फूल्ने ठाउँ हरूले ?
होईन होईन , खेत-बारी मा त प्याउली पनी फूल्छ नी ,
सायद मान्छे ले यिन लाई टप्प टिपेर
शिर मा सजाउन सकेन ,
त्यसैले यिन लाई काडा भनिदीए
अक्सर मान्छे ले आफू ले चूड्न नसकेको फूल लाई काडा को सङ्ग्या दिन सक्छ !

~ Ajay Poudel

बुबा र छोरा घर नजिकैको जङ्गलमा घुमिरहेका हुन्छन् । त्यहाँ थरीथरीका चराहरु रुख-रुखमा बसेर आ-आफ्नो गित गाइ रहेका हुन्छन् । छोरालाई सबै कुरा अनौठो लाग्छ । एउटा कुरा त्यस्तै अनौठो के लाग्छ भने नजिकैको गुफा भित्रबाट एउटा रुख बाहिर निस्किरहेको छ । त्यो रुख गुफा भित्रै चाहि किन नबसेको होला भनेर बुबालाई सोध्छ । सानो छोराको यस्तो प्रश्न सुनेर दंग पर्दै उनी उत्तर दिन्छन् , ” गुफा भित्र अँध्यारो छ । अध्यारोमा रुख बाच्न सक्दैन , त्यसैले उ प्रकाश खोज्दै बाहिर निस्किएको हो ।प्रकाशलाई हेर्दै हिड्दा बाटो आफै बन्दै जान्छ । “
छोराले तत्काल प्रतिउत्तर दिन्छ, ” म पनि यदि कुनै अध्यारोमा फसि हाले भने प्रकाशलाई हेर्दै हिड्नेछु । अनि बाटो त आफै बन्दै जान्छ । “

कुनै पनि प्रभाव लिँदा, त्यो विषय प्रतिको ज्ञानले भक्ति भाव सिर्जना गर्ने रहेछ, र त्यो विषय प्रतिको रुचि, आस्था र सकारात्मक भावले त्यो विषयको ज्ञान बढाउन पनि मद्दत गर्ने रहेछ। त्यसकारण कुनै पनि प्रभावलाई गहिराइमा लिनको लागि त्यो विषयको ज्ञान र भक्ति भाव, दुवैले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने रहेछ।

यो के हो ?

माटो। 

सजीव कि निर्जीव ?

निर्जीव। 

यो के हो ?

माटो। 

सजीव कि निर्जीव ?

सजीव। 

कसरी ? 

एउटै माटोको डल्लो सजीव पनि बन्न सक्छ ?

निर्जीव पनि बन्न सक्छ ?

जसरी,

मान्छे देवता पनि बन्न सक्छ,

दानव पनि बन्न सक्छ।

कसरी ?

सुर लागे देव,

असुर लागे दानव।

निर्जीव छ माटो,

भित्तो बोल्दैन। 

सजीव छ माटो,

फूल फुल्दैछ,

बाली झुल्दैछ। 

माटो जीवन्त हुन, हावा पानी मिल्नुपर्छ। 

साधना अघि बढ्न, अनुशासन र नियमित्ता घुल्नु पर्छ।

~ गोमा कुमारी खतिवडा

अविर र सिन्दुरले रङ्गिएका तिम्रा औँलाहरूले

भन्छ- तिमी पूजा गर्छौ,

घरभित्र फैलिएको कोमल सुगन्धले

हो, तिमीले धुप पनि बाल्छौ।

मौनमा गुञ्जिरहेका सुमधुर ध्वनिहरूले

लाग्छ- तिमी मन्त्र पनि जप्छौ।

मेरा प्रश्नका आँखाहरूलाई,

तिमी शान्त स्वरमा भन्छौ-

“यी सबैले हृदयलाई उज्यालो दिन्छ,

हाम्रो चेतनामा विस्तार गर्छ।

कसैले पूजा नगर भन्छ भने,

त्यस्ता शब्दहरूलाई

पानीसँगै बग्न देउ,

हावासँगै उड्न देउ,

तिमी फेरि मुस्कुराउँदै भन्छौ-

“बिहानको एक घण्टा

आँखा चिम्लेर एक्लै आफूलाई भेट,

आउने-जाने श्वासलाई

मौन साक्षी भएर हेर।

शरीरभित्र उठ्ने

सूक्ष्म संवेदनाहरूलाई,

शान्त हृदयले महसुस गर।”

तिमी अझ थप्छौ-

“धारणाको पछि अन्धो भएर नलाग,

तर त्यसलाई दबाएर पनि नमार,

धारणा मनको तरङ्ग हो,

कहिले मित्र,

कहिले गुरु,

केवल यो हल्का बादल हो।

तिम्रा यी वचनहरू सुन्दा

मनमा मधुर शान्ति झर्छ,

अभ्यास गर्दै जाँदा,

आत्मामा आनन्दको फूल फुल्छ।

त्यस मौन क्षणमा

जीवन आफैँ

शून्यतामा स्थिर हुन्छ!!

चपौली गाउँको भूगोल आफैमा एउटा अलिखित कविता जस्तो थियो; भिराला पाखाहरू, कुइरोसँग लुकामारी खेल्ने उत्तिसका रुखहरू र सधैँ गुञ्जिरहने खोल्साको सुसाइ तर यो शान्त गाउँको सुदूर कुनामा एउटा यस्तो ध्वनी पनि थियो, जसले गाउँको ढुकढुकीलाई लयबद्ध गर्थ्यो। त्यो थियो, बल बहादुर दाइको आरनबाट निस्कने ‘ट्याङ्… ट्याङ्…’ को अनवरत सङ्गीत। बल बहादुर दाइ, अर्थात् चपौलीका ती मौन शिल्पी, जसलाई समाजले ‘विश्वकर्माका सन्तान’ भनी एउटा दर्जा मात्र दिएको थियो तर उनको परिचय त्यो जातीय पर्खालभन्दा धेरै माथि थियो र विश्वकर्मा बाबाको कृपा नै थियो। उनको आरन एउटा सानो झुप्रो मात्र थिएन, त्यो त एउटा यस्तो तपोभूमि थियो जहाँ फलाम पग्लेर अस्तित्वको नयाँ आकार ग्रहण गर्थ्यो। गाउँलेहरूका लागि उनी खुकुरीमा धार लगाइदिने वा कोदालीको बीँड कसिदिने साधारण कारीगर थिए तर बल बहादुर दाइका लागि यो कर्म एउटा ‘ध्यान’ थियो।

एक साँझ, जब पश्चिमका डाँडाहरू राताम्मे भइरहेका थिए, बलबहादुर दाई एउटा पुरानो खुकुरीलाई आरनको रातो भुङ्ग्रोमा तताउँदै थिए, खलाँतीको मुटुको धड्कन जस्तै आवाज.. फूँ.. फूँ.. फूँ…। उनका आँखा ती राता कोइलाहरूमा यसरी गाडिएका थिए, मानौँ उनी यो ब्रह्माण्डको सृष्टि हेरिरहेका छन्। “दाइ, अलि छिटो गरिदिनु न, भोलि बिहानै घाँस काट्न जानु छ,” गाउँको एउटा ठिटोले हतारो देखायो। बल बहादुर दाइले आँखा नझिम्काई जवाफ दिए, “हतारको फलामले घाँस त काट्ला बाबु, तर त्यसले कर्मलाई माया गर्दैन। सृजना हतारमा होइन, डुबेर मात्र सम्भव हुन्छ।”

हो, बल बहादुर दाइको सृजनात्मक प्रक्रिया एउटा गहिरो ध्यान थियो। जब उनी हतौडा उठाउँथे, उनको शरीर र आत्मा एउटै बिन्दुमा केन्द्रित हुन्थ्यो जसरी अर्जुनको ध्यान गुरु आज्ञा सहितको माछाको आँखामा थियो। उनलाई न बाहिरको कोलाहलले छुन्थ्यो, न त जात व्यवस्थाको त्यो तीतो दंशले। उनी जब फलाम पिट्थे, त्यहाँ केवल एकत्व हुन्थ्यो; हतौडा, फलाम र उनको चेतना। उनको कलाको पराकाष्ठा तब देखियो, जब एक पटक स्वामी जी ले अनुरोध गर्नु भएर उनले एउटा ‘एकतारे’ बाजा बनाउने निधो गरे। मानिसहरू छक्क परे फलाम र काठको कठोर काम गर्ने मान्छेले संगीतको कोमलता कसरी बुझ्ला? बल बहादुर दाईले त्यो बाजा बनाउनुअघि निकै दिनसम्म आरनको कोइला बालेनन्। उनी केवल एकान्तमा बसेर हावाको सुसाइ र चराको चिरबिर सुनिरहे। मानिसहरूले ठाने, “बल बहादुर अब बुढो भयो, यसको होस गुम्यो।” यस्तो कुरा कि त उनकै कलामा लुकेर बसेको सुषुप्ततालाई नै आभाष थियो कि त स्वामी जीलाई त्यस्तो सृजनाको सम्भावना छ उनीबाट भन्ने विश्वास थियो । उनी त सृजनाको त्यो शून्य विन्दु (Zero Point) मा पुग्न खोजिरहेका थिए, जहाँबाट संगीतको जन्म हुन्छ।

एक रात, चपौली गाउँ सुनसान थियो। बल बहादुरदाईले आफ्नो ध्यानको ऊर्जालाई औँलाहरूमा उतारे। उनले त्यो एकतारेलाई यसरी रेटे कि गाउँका मान्छेहरू ब्युँझिएर एकोरिन थाले, आफ्ना कान र हृदयलाई एकाएक जोडिएको पाए । त्यो संगीतमा आरनको राप थियो, श्रमको सुगन्ध थियो र एउटा असीम शान्ति थियो। त्यो बाजाबाट निस्केको धुन केवल तारको कम्पन थिएन, त्यो त बल बहादुरदाईको ‘ध्यानको अवस्था’ बाट प्रस्फुटित भएको सृजनाको अमृत थियो। उनले देखाइदिए कि सृजनात्मक प्रक्रियाका लागि आँखा चिम्लेर गुम्बा वा मन्दिर जानु पर्दैन; यदि आफ्नो कर्ममा पूर्णतः एकाग्र हुन सकिन्छ भने त्यो आरन नै एउटा समाधि स्थल बन्न सक्छ। बल बहादुर दाइ आज पनि त्यही भन्छन् “सृजना भनेको आफूलाई रित्याएर ध्यानमा रहनु हो । जब तिमी ध्यानमा हुन्छौ, तब मात्र तिमीभित्रबाट भगवान् प्रकट हुन्छन्, चाहे त्यो खुकुरीको धारमा होस् वा एकतारेको तारमा।”

अँध्यारो रातको अन्तिम प्रहरमा जब आकाशका ताराहरू शून्यमा विलीन हुन खोज्दै थिए, म आफ्नो आत्माको मझेरीमा बसेर ‘म’ हुनुको अर्थ खोजिरहेको थिएँ। मेरो अगाडि ब्रह्म मुहुर्तको एउटा रित्तो पाना मात्र थियो बाँकि जुन मेरो जीवनको प्रतिविम्ब जस्तै लाग्थ्यो: कालो, कोरा र अर्थहीन। ठिक त्यही बेला उसको प्रवेश भयो। उसको हिँडाइमा एउटा यस्तो लय थियो, मानौँ ऊ ब्रह्माण्डको धड्कनसँगै ताल मिलाइरहेको छ। उसले मलाई अहंकारबिहिनताको आँखाले हेर्यो अधेँरीलाई पन्छाउँदै र उसका ती गहिरा आँखामा मैले युगौँदेखिको साधनाको प्रकाश देखेँ। उसले भन्यो, “साथी, यो शून्यतालाई देख्यौ? यो शून्यता नै सबै सृष्टिको गर्भ हो तर यसलाई सार्थक बनाउन ‘निरन्तरता’ को एउटै मात्र सुत्र चाहिन्छ।” उसले उपनिषदको गम्भीर वाणी छेड्दै भन्यो, ‘ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्’, अर्थात् यो चलायमान संसारमा जे जे छ, त्यो सबै परमात्माको अंश हो तर जबसम्म तिमी आफ्नो कर्ममा परमात्मा देख्दैनौ, तबसम्म तिमी केवल समयको बालुवामा पदचाप छाड्न खोज्ने एउटा यात्री मात्र हुनेछौ। अनि कलिलो उमेर मै नजिकिएर किनारामा बसी उद्येलित् छाललाई सुम्सुम्याउँदै आकाशका तारा झारेर सिउँदोमा सिउरिदेला भन्ने पर्खिरहेकी प्रेमिका जस्तै ।

उसले मलाई अनुपम स्वामीको त्यो एकान्त साधनाको बारेमा बताउन थाल्यो, जहाँ शब्दहरू केवल अक्षर होइनन्, बरु रगतका थोपाहरू बनेर कागजमा पोखिन्छन्। स्वामीजीको अध्ययन र अनुसन्धान कुनै विश्वविद्यालयको प्रमाणपत्रका लागि थिएन, त्यो त सत्यको उत्खनन थियो। उसले मलाई भन्यो, “हेर साथी, स्वामीजीले कसरी आफ्नो ज्ञान, सीप र क्षमतालाई एउटा जलिरहेको दियो जस्तै बनाउनु भयो, जसले आफूलाई जलाएर अरुलाई मार्ग देखाउँछ। तिमीले पनि आफ्नो ‘Maximum Effort’ लाई त्यसरी नै होसमा बदल्नुपर्छ।” उसको स्वरमा एउटा यस्तो जादु थियो कि मलाई लाग्थ्यो, म एउटा ठूलो महाकाव्यको जीवित पात्र बनिरहेको छु। उसले मलाई एलन मस्कको त्यो पागलपन भनिएको जिद सम्झायो, जहाँ रकेटहरू पड्किँदा पनि ऊ हाँसिरहेको थियो किनकि उसलाई निरन्तरताको शक्तिमाथि विश्वास थियो। उसले आइन्स्टाइन र न्युटनका ती लामा रातहरूको प्रसङ्ग ल्यायो, जहाँ गणितका सूत्रहरू कविता जस्तै गाइन्थे। मैले सोधेँ, “तर म कसरी यति धेरै भार थाम्न सक्छु? मलाई त मेरो अस्तित्व नै भारी लाग्छ।” उसले मेरो काँधमा हात राख्दै ओशोको त्यो उन्मुक्त हाँसो र यु.जी. कृष्णमूर्तिको त्यो निर्मम सत्यको झट्का दियो। उसले भन्यो, “म, मेरो र मलाई भन्ने यो अहंकारको पर्खाल नभत्काई तिमीले गुरुको कृपा पाउन सक्दैनौ। ओशोले भन्नुभए जस्तै, तिमी एउटा बाँसुरी बन, ताकि अस्तित्वले तिमीमार्फत आफ्नो संगीत बजाउन सकोस् र यु.जी.ले भने जस्तै, तिमीले खोजिरहेको त्यो ‘ज्ञान’ तिम्रो सबैभन्दा ठूलो बाधा पनि हुन सक्छ, यदि त्यसमा समर्पण छैन भने।” उसले मलाई बुझायो कि गुरु श्रद्धा कुनै अन्धविश्वास होइन, बरु यो त आफ्नो सानो ‘म’ लाई विशाल ‘ब्रह्माण्ड’ मा विसर्जन गर्ने कला हो। उसले मलाई सिकाएको सबैभन्दा ठूलो मन्त्र ‘होस र समर्पण’ थियो। उसले भन्यो, “पढ्दा यसरी पढ कि संसारमा अरु केही छैन, लेख्दा यसरी लेख कि तिम्रो कलमको मसी तिम्रो प्राणको रस हो।” उसले मलाई एउटा यस्तो ऐना देखायो, जहाँ मैले देखेँ कि ‘म’ भनेको शरीर मात्र होइन, बरु एउटा अनन्त यात्राको नाम हो। उसले सिकाएको ‘निरन्तरता’ केवल कामको चाङ थिएन, त्यो त एउटा लय थियो, एउटा संगीत थियो। आज म जब आफ्नो कार्यकक्षमा बसेर लेख्न थाल्छु, मलाई लाग्छ ऊ मेरै छेउमा उभिएर भनिरहेको छ, “अझै अलि बढी, अझै थोरै गहिराइमा, अझै धेरै प्रेमका साथ।” र म बुझ्न खोज्दैछु, सफलता भनेको शिखरमा पुग्नु मात्र होइन, शिखरतिर जाने हरेक पाइलामा उत्तिकै आनन्द र होस राख्नु हो। यो जीवन, यो संघर्ष र यो उपलब्धि सबै त्यही गुरु कृपा र निरन्तरताको प्रतिफल हो जहाँ ‘म’ हराएर अब केवल ‘कार्य’ मात्र बाँकी रहन्छ।

त्यो अन्तिम साँझ, पहाडको थुम्कोमा सूर्य अस्ताउँदै गर्दा आकाशको रङ्ग कुनै भावुक चित्रकारको क्यानभास जस्तै गाढा रातो र बैजनी मिश्रणले भरिएको थियो। ‘ऊ’ र ‘म’ एउटा बुढो बरको रूखमुनि बसिरहेका थियौँ। मलाई लाग्थ्यो, मैले धेरै कुरा जानिसकेँ तर उसको मौनताले मलाई अझै पनि एउटा गहिरो प्रश्नको कठघरामा उभ्याइरहेको थियो। उसले निकै बेरपछि मलाई हेर्यो र उसका आँखामा एउटा यस्तो करुणा थियो, मानौँ उसले मेरा सारा विगतका गल्ती र भविष्यका आशाहरू एकै नजरमा पढिरहेको छ। उसले भन्यो, “साथी, तिमीले सोध्यौ नि, सफलताको अन्तिम बिन्दु के हो? गिताको अठारौँ अध्यायको त्यो मर्म सम्झ, जहाँ ‘सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज’ भनिएको छ। सबै आशाहरू, सबै परिचयहरू र सबै ‘म’ हरूलाई त्यागेर जब तिमी पूर्ण रूपमा समर्पित हुन्छौ, तब मात्र तिमी त्यो विराटसँग एक हुन्छौ। स्वामीजिले भन्नु भएको याद छ ? सफलता भनेको संसारलाई केही देखाउनु होइन, बरु आफूभित्रको त्यो बुद्धत्वलाई चिन्नु हो, जो सधैँ त्यहीँ थियो, तर तिम्रो ‘म’ को कोलाहलले गर्दा तिमीले सुन्न सकेनौ।” उसले अनुपम स्वामीको उदाहरण दिँदै अन्तिम रहस्य खोल्यो, “स्वामीजीका ती हजारौँ रातका अनुसन्धानहरू केवल तथ्यहरूको संकलन थिएनन्, ती त आफ्नो अहंकारलाई गलाउने प्रक्रिया थिए। जब तिमी ‘Maximum Effort’ लगाउँछौ, तब तिम्रो शरीर र मन थाक्छन् र त्यही थाकेको बिन्दुमा अहंकारको मृत्यु हुन्छ। अनि मात्र साँचो ज्ञानको उदय हुन्छ।” उसले मलाई आइन्स्टाइनको त्यो क्षण सम्झायो जब वर्षौँको गणितीय सङ्घर्षपछि उनले ब्रह्माण्डको बुनोटलाई एउटा सरल सूत्रमा देखे त्यो सूत्र गणित मात्र थिएन, त्यो त निरन्तरताको पराकाष्ठामा मिलेको ईश्वरको साक्षात्कार थियो। उसले मलाई अगाडि उभ्याएर भन्यो, “म अब जाँदैछु साथी, तर याद राख म, मेरो र मलाई भन्ने यी साना घेराहरूमा कहिल्यै नअल्झिनु। जब तिमीले आफूलाई गुरुको पाउमा पूर्णतः विसर्जन गर्छौ, तब तिम्रो कलमबाट निस्कने हरेक शब्द एउटा उपनिषद् बन्नेछ। तिम्रो हरेक भाव एउटा गीता बन्नेछ । तिम्रो हरेक काम एउटा प्रार्थना बन्नेछ। निरन्तरता भनेको केवल एउटै काम बारम्बार उहि Loop मा गर्नु होइन, बरु हरेक पल नयाँ भएर, पूर्ण होसमा रहेर अस्तित्वप्रति समर्पित हुनु हो।”

ऊ बिस्तारै कुइरोमा ओझेल पर्दै गयो, निकैबेरपछि झल्याँस्स भएँछु, म त्यहिँ घोत्लिएर बसेको निकै घण्टा भइसकेछ, बुढो बरका लहरे जराजुरी समातेर यसो घुँडा समाउँदै जुरुक्क उठेँ र बायाँ हातले निधारमा क्षितिज बनाउँदै च्याहेँ, उ कता पुग्यो होला, देखिन्छ कि मिरमिरै भएपनि सोचेर तर उ टाढा पुगिसकेको थियो, मात्र असफल आशा देखिन्थ्यो । मन मनै सोचेँ, “सायद, सोला भञ्ज्याङ्गको गेटबाट भित्र छिरिसक्यो होला उहि मेरो प्रियलाई भेट्न आतुर हुँदै ….”

In the shade of a tree is my home,
where the birds and I sing together the morning.

On the banks of the river is my holy place,
where the water and I together do our prayers .

In the milky mountains is my fire pit,
where the peaks and I together feel the warmth of the rising sun .

In the dense forest is my orchestra,
where the woods and I together listen to the symphony of the cold breeze.

On the horizon is my theatre,
where the pine trees and I together watch the movie of colors .

– Ajay Poudel

फागुन सक्किनै लागेको भएपनि अनायासै बादलले घुम्टो ओडाउँदै सिमसिमे पानी झारेर घाम मधुर्याउँदै थियो, झन् ताराहरु त देखिने कुरै भएन, परपरसम्म पनि नांगै देखिने रुख बुट्यानहरु समेत त्यो सिमसिमेलाई पनि दर्कने लागेर झर्काे मानिरहेका झैं प्रतित हुन्थे । बरु अरु सुस्ताइरहेको भएर हो कि क्या हो रक्तमाला मन्दिरबाट घण्टीको आवाज भने ठूलो स्वरमा सबैका कानमा गुन्जिरहेको थियो, धेरैलाई त्यो आवाजले भने सिमसिमेसँग मिसिएर बजिदिँदा शान्ती महसुस भए झैं सुमुधुर प्रतित भइरहेको थियो। सुरजले माया गरी पठाइदिएका Hemp कपडाका शितल पर्दा, कोठाभित्र उज्यालो छिराउन अलि पर सरेर हल्लिरहेका थिए, झ्यालको पल्लाबाट छिरेको चिसो हावाको झोंकाले कोठाभित्रका Peace Lily का फूलहरूलाई सुस्तरी हल्लाइरहेको थियो। उ भुइँमा बसेर सानो बगैँचाका साथीहरू Lucky Bamboo, Spider Plant, Snake Plant , Lucky wood र Money Plant का पातहरूलाई सुम्सुम्याउँदै थियो। उसका लागि यी केवल बिरुवा थिएनन्, बरु उसको Subconscious Mind मा जुनि-जुनि देखिका र पुस्तौँ-पुस्तादेखि दबिएका अनेकौँ संस्कार र Impressions लाई Grounding गर्ने माध्यम थिए। बिरुवाका पातमा औँलाहरू डुलाउँदा उसले आफ्नो हृदय र धर्तीको माटोबीच एउटा अदृश्य तार जोडिएको महसुस गरिरहेको थियो। आफ्नो साथमा सधैं बोकी हिंड्ने स्वामी जि ले दिनुभएको एउटा सानो कपडाको बट्टामा राखेको Selenite tumble, rose quartz, Black tourmaline, Tiger eye, Amethyst rock, red jasper, moonstone र Crystal quartz अनि कालिगण्डकीको मुहान मुस्ताङ्को सालिग्राम र स्पटिकको शिवलिंग आँफू नजिकै पारेर सुम्सुम्याउँदै हेरिरह्यो श्रद्धाले । साथमा रहेको Frankinsane, Sandalwood, Lavendar, Jasmine को essential oils मध्यबाट Frankinsane र Sandalwood को सिसीका बिर्को खोलेर हातका Pulse points मा, बुढिऔंलाको फेदतिरको पछाडि पट्टि अनि दुबै कानको पछाडि पट्टि र छातीमा पनि अलि दल्दै र टेबुलमाथिको लेभेन्डरको अगरबत्ती को सिन्का निकालेर बाल्दै काठ, बाँस र माटोले बनेको स्वर्ग जस्तो घरलाई सुगन्धित बनायो । भित्ताभरि कालभैरव, छिन्नलता भगवती, कुमारी, तलेजु भवानी, नरहरिनाथ र अनेक अनेक चित्रहरु र छड्के उभिएर बाँसुरी बजाइरहेका कृष्णको मूर्ति पनि एकछिन टक्क अडिएर समयलाई रोक्दै सुगन्ध लिइरहेका झैं प्रतित भइरहेको थियो त्यो क्षण ।

“विष्णु!” यत्तिकैमा उसले छेउमा शान्त बसिरहेको आफ्नो साथीलाई निकै आशावादी नजरले हेर्दै भन्यो, “म जति यी बिरुवाहरूलाई सुम्सुम्याउँछु, माटोसँग खेलिरहेको हुन्छु तरपनि अर्कातिर त्यति नै मलाई आफ्नो अस्तित्वको बोझ पनि महसुस भइरहेको हुन्छ, कहिलेकाहीँ अनायासै मनमा एउटा अज्ञात डर पलाउँछ त कहिले क्रोधको तातो लहरले मेरो कन्चटमा पट्पट् गरेर दुखाइ दिन्छ। बुझाइदेऊ न please, यो के भइरहेको हो मलाई?” विष्णुले उसको आङ्गभरि तल देखि माथिसम्म एकछिन हेरिरह्यो । विष्णुको भन्दा झण्डै दोब्बरै जतिको उमेर होला उसको । उसका चाहुरिँदै गएका गोडा र हातका छाला, लुँदा परेका घाँटिका छाला, फाट्टफुट्ट फुलेका आँखि भौंहरु अनि सेताम्मे सरी कपाल भएर दुनियाँले छिछि भन्ने आँखा ढाक्नलाई लगाएको कालो मेहेँदी पनि अलिक दिन बितिसकेको जस्तो देखिन्थ्यो कपालका टाटाहरु देख्दा । विष्णुका आँखाले उसका ती सबै शारिरिक संरचनालाई, उमेरलाई कुनै जज, कमेन्ट नगरिकन आफ्नो हृदयले थपक्क केबल अब्जर्भेसन गरेर टोलाएको थियो किनभने उसँग दुनियाँको जस्तो आँखा थिएन, उ कथित् साथी थिएन, साधक साथी थियो, आँफू र अरुलाई एउटै दृष्टिले हेर्ने साधक या भनौं संसारका, प्रकृतिका हरेक कुराहरु उसका लागि श्रद्धापूर्वक अध्ययन गर्ने र मनन गर्दै सिक्दै जाने बस्तु हुन्थे ।  विष्णुले शिक्षक वा गुरुको रुपमा नभएर मित्रत्वरुपी मार्गदर्शकको भावमा मुस्कुराउँदै उसलाई शान्त रहन इशारा गर्‍यो र भन्यो, “यो मनको सफाइको प्रक्रिया हो। नडराऊ, तिम्रो मुलाधार चक्रमा भइरहेको त्यो झन्झनाहट र Upper Spines मा दौडिरहेको ऊर्जाले तिम्रो चेतनालाई माथि उठाउँदैछ। आज्ञा चक्रमा जुन कम्पन तिमीले महसुस गर्दैछौ, त्यो तिम्रो आन्तरिक द्वार खुल्नुअघिको ढक्ढक्याइ हो। जब हृदय चक्रमा न्यानोपन र अनौठा Sensations आउँछन्, सम्झ तिमीभित्रको करुणा ब्युँझिँदैछ।” विष्णुले अगाडि भन्यो, “अनुपम स्वामीले सिकाउनुहुन्थ्यो नि सजगता (Awareness) भनेको श्वाससँगको संवाद हो अनि उहाँले गाउनुभएको त्यो सरस्वती वन्दना सम्झ त, जसमा कस्तो अगाध श्रद्धा !” अनि विष्णुले अत्यन्तै भावुक भएर अनुपम स्वामीकै शैलीमा गाउन थाल्यो: “या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता…” त्यो सुमधुर स्वरले कोठाको ऊर्जा नै बदलियो। उसको शरीरमा काँडा उम्रियो। उसले Humming र Breathing अभ्यास गर्दै आफ्नो श्वासलाई स्थिर पार्न थाल्यो, Shallow breathing (छाती बाटै मात्र आउने जाने अवस्थालाई) अब्जर्भ गर्दै विस्तारै गहिरो गरी पेटबाटै तानेको अभ्यास गर्यो र श्वास तान्दा पेट उचालिएर आएको हो होइन पनि विचार गर्यो अनि फाल्दा सकेसम्म तान्दाको भन्दा चाहिँ छिटो नहोस्, बरु अलि ढिलै होस् सोच्दै अजपा जापसँगै मिसाएर श्रद्धापूर्वक समर्पण भावले साध्न अभ्यास गर्यो ।

यसैबीच उसलाई लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको त्यो दिव्य वाणी याद आयो, जसले ‘यात्री’ कवितामा भनेका थिए: “हाडका खम्बा, मासुका पर्खाल, यो हावाको झ्याल, आफैं छ मन्दिर, आफैं छ मूर्ति, आफैं छ पूजारी…” उसले विष्णुका कुरा सुन्दै जाँदा महसुस गर्‍यो कि लेखनाथ पौड्यालको ‘पिंजडाको सुगा’ जस्तै उसको आत्मा पनि मुक्त हुन खोजिरहेको थियो। “विष्णु!” उसले भन्यो, “भर्खरैको निर्वाचनमा तिम्रो प्रेरणाले मैले जुन परिवर्तनशील पात्रलाई मतदान गरेँ, त्यसले मेरो मनमा भएको एउटा पुरानो Loop Break गरिदियो। मलाई लाग्यो, मैले वर्षौँदेखिको दासताको साङ्लो चुँडालेँ। थोरै भएपनि एक किसिमको कस्तो आत्मसन्तुष्टि मिलेको छ त्यसले केही दिन देखि” विष्णुले गीताको प्रसंग जोड्दै उसलाई अझ गहिराइमा पुर्‍यायो, “कृष्णले अर्जुनलाई सिकाउनुभएको सार यही हो नि साथी! जे भयो राम्रो भयो, जे हुँदैछ राम्रो हुँदैछ। अहिलेको यो तीव्र Universal Pattern मा जे भइरहेको छ, त्यो एउटा ठूलो परिवर्तनका लागि हो। बीपी कोइरालाको मानवतावाद र योगी नरहरिनाथले देखाएको त्यो अगाध राष्ट्रभक्ति पनि यही पूर्णताको खोजी त थियो नि पक्कै, होइन र साथी?”

अलिपर भित्तामा अढेस्याइरहेको कुशको पिरा आँफूतिर तान्यो र उसले अब त्यो कुशासनमा बसेर, हात जोडेर, गायत्री मन्त्रको जप गर्न थाल्यो। उसले आफ्नो अनि सिङ्गो नेपाल र नेपालीको र विश्वकै पनि भलोको कामना गर्‍यो। यत्तिकैमा उसको हृदयमा एउटा आफ्नै अनुभूति कविता बनेर फुर्यो:

“माटोमा हात छन्, ध्यानमा चित्त छ,

बिरुवाको सुम्सुम्याइमा जुनीको जित छ।

चामुण्डाको तेज छ, हनुमानको भक्ति,

भित्रै छ शान्ति, भित्रै छ शक्ति।

जब आफ्नै पूर्णताले परमतत्व छुन्छ,

तब मात्र मान्छे, साँच्चै मान्छे हुन्छ।”

चामुण्डा देवीको मन्त्र र हनुमान चालिसाको पाठले उसको मनभित्रको भयलाई पखालिदियो। उसले महसुस गर्‍यो कि उसको Spine बाट एउटा शीतल उर्जा बगेर आज्ञा चक्रमा टक्क अडिएको छ। अब टाउकोको दुखाइ हराएको थियो। उसले विष्णुलाई हेर्‍यो, उसको आँखाका नानीहरु कृतज्ञताले टम्म भरिएर छचल्किए, बायाँ हातका चोरी औंला र बुढी औंला अनायासै तीनलाई छेउ लाउन उचालिए, रगडिए पनि अनि ति भावलाई यादगार बनाउन अक्षरमै उतार्ने जमर्को गर्दै एउटा लेख लेख्ने तर्खर गर्यो र शिर्षक चाहिँ रोज्यो “जे सारा पूर्णता (परमतत्व) को श्रोत हो, त्यसलाई अनुभव गर्न हाम्रो जीवनले स्वयं पूर्णता छोएको हुनुपर्छ”