Author: मानव अभ्यास

आजको समय लोकप्रियताको समय जस्तै नै प्रायः देखिएको छ । सामाजिक सञ्जाल, भिडभाड, ताली, लाइक, कमेन्ट, यी सबैले मानिसलाई छिट्टै लोकप्रिय देखिने बनाइदिन्छन् तर प्रश्न उठ्छ, के देखिनु नै सफल हुनु हो त ? के सस्तो रुपमा लोकप्रिय हुनु नै, मानिनु नै सार्थक जीवन हो त ?

मानव जीवनको यात्रा केवल देखिनु, चिनिनु र प्रशंसा पाउनुमा मात्रै पक्कै पनि सीमित छैन। जीवनको वास्तविक सार त बोध, करुणा, सत्य र आत्मिक शुद्धतामा निहित हुनु पर्दछ भन्ने लाग्दछ तर आजको युगमा मानिस सजिलै सस्तो लोकप्रियताको आकर्षणमा फसिरहेको देखिन्छ। बाहिरी चमक, ताली, प्रशंसा, पद र प्रतिष्ठालाई नै सफलता ठान्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ तर यस्ता उपलब्धिहरू क्षणिक हुँदा रहेछन्, स्थायी शान्ति दिन सक्दैनन्।

दुर्गम पहाडमा जन्मिएर आमाको पिठ्युँ पछाडि सानो डोकोमा बोकिएर बाउ, दाजु, भाउजु, दिदीहरुको पछि लाग्दै सानैमा तराईको गाउँमा झरेर हुर्किएको एक मानव रुपी बालकको जीवन अलि सानै छँदा फराकिलो धुलाम्य आँगनमा नांगा शरिरका रालसिगानले लत्पतिँदै जाँगरिला कोमल हातले झिक्रो समाएर स्वतन्त्रताका चिन्हहरु कोर्न भ्याए पनि छिट्टै त्यो स्वतन्त्रतामा हनन् हुन थाल्छ र अलि बढेको कहल्याइएर बाल्यकाल देखि नै प्रतिस्पर्धाले घेरिएको हुन्छ। स्कुल जीवनदेखि राम्रो अंक, राम्रो स्थान र राम्रो पहिचान प्राप्त गर्नुपर्ने दबाब थोपरिन थाल्यो। बाहिरबाट हेर्दा त्यो सफलता जस्तो देखिन्थ्यो, तर भित्रभित्रै तनाव, तुलना र असन्तोष बढ्दै गएको थियो। विस्तारै उच्च शिक्षा हाशिल गर्न शहर पस्नै पर्छ भन्ने टिनेज जस्तो उर्वर समयमै देखासेखी र दबाबले नै तुल्याइयो। यहाँ पनि जीवनको ध्येय पढाइ, जागिर, विवाह, पद, प्रतिष्ठा र सामाजिक मान सम्मानमै केन्द्रित रह्यो। जीवन बाँच्नभन्दा देखिनतर्फ बढी उन्मुख भयो। यसरी नै अनजानमा सस्तो लोकप्रियताको भीडमा जन्मजात स्वतन्त्रता आर्जन गर्दै चेतना विस्तारको नैसर्गिक अधिकार बोकी ल्याएको र त्यस बिरुद्ध गर्भमा रहँदा होस् या धर्तिमा प्रवेश गर्दा होस् कसैसँग कुनै सम्झौता, तमसुक नगरेको भएपनि अप्रत्यक्ष रुपमा Pure नेक्टरको घोलमा Slow पोईजन घोलेरै मिसाइयो । हुनत त्यसो हुनुमा अज्ञानता, अनभिज्ञता नै कारक थियो पक्कै पनि किनभने लगभग समग्र समाजले नै खाएको जे थियो त्यहि त मिसाएको थियो होला । विस्तारै विस्तारै उमेर त बढेकै भान हुँदै थियो जसको सूचक समयले कोरिदिएको जुँगा, दारी, कपाल र छालाहरु सहितको कदले देखाइरहेका थिए तरपनि ती भित्र गुजुल्टिएर रुमलिएको अर्काे Unhealed बच्चा घरि चिच्चाउँथ्यो त घरि पिर्साेलिन्थ्यो र असरल्ल यत्रतत्र छरपष्ट छरिन्थ्यो ।

तर समयसँगै एउटा गहिरो प्रश्न मनमा उठ्न थाल्यो, “के म साँच्चै बाँचिरहेको छु, कि केवल देखिन खोजिरहेको छु ?” यही प्रश्नले जीवनलाई नयाँ दिशातर्फ मोड्न थाल्यो। बाहिरी उपलब्धिभन्दा भित्री शान्ति, मानव रुपी कुनै नाम भन्दा मानव बन्ने अभ्यास र अहंकार बढ्ने प्रशंसा भन्दा परम सत्यको खोज महत्वपूर्ण हो कि भन्ने दृष्टि ठहरिन थाल्यो।

वैज्ञानिक दृष्टान्तले पनि यही सत्य पुष्टि गर्छ। प्रसिद्ध वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्स्टाइनले भनेका थिए, “Try not to become a man of success, but rather try to become a man of value.” अर्थात् सफल व्यक्ति बन्नुभन्दा मूल्यवान व्यक्ति बन्नु ठूलो कुरा हो। ग्रेगर मेन्डल जीवनभर प्रायः अपरिचित रहे, तर आज उनी आनुवंशिकीका पिता मानिन्छन्। यदि उनले तत्काल लोकप्रियताको खोज गरेका भए, सम्भवतः मानव सभ्यताले यस्तो महान ज्ञान प्राप्त गर्ने थिएन। यसले स्पष्ट देखाउँछ कि लोकप्रियता होइन, मूल्य सृजना नै साँचो सफलता हो।

कला र साहित्यको इतिहास पनि सस्तो लोकप्रियताको भ्रमलाई तोड्ने उदाहरणहरूले भरिएको छ। भान गोग जीवनभर उपेक्षित र अप्रसिद्ध रहे, तर आज उनका चित्र संसारकै अमूल्य कृति मानिन्छन्। रवीन्द्रनाथ टैगोर, लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा, कुमार गन्धर्व जस्ता स्रष्टाहरूले भीडको स्वादअनुसार होइन, हृदयको आवाजअनुसार सिर्जना गरे। सस्तो लोकप्रियताको खोजमा सिर्जना गरिएको कला क्षणिक हुन्छ तर आत्माबाट निस्किएको सिर्जना युगौंसम्म जीवित रहन्छ। साँचो संगीत त्यो हो, जसले कान मात्र होइन, हृदय छुन्छ; मनोरञ्जन मात्र होइन, चेतना जागृत गर्छ। जसरी संगीतमा सस्तो तालीभन्दा शुद्ध सुर मूल्यवान हुन्छ, त्यसरी नै जीवनमा सस्तो प्रशंसाभन्दा साँचो साधना मूल्यवान हुन्छ।

राजनीति र समाज सेवाको क्षेत्रमा पनि लोकप्रियताभन्दा मूल्यलाई प्राथमिकता दिने व्यक्तिहरू नै इतिहासमा अमर भएका छन्। महात्मा गान्धी, नेल्सन मण्डेला, अब्राहम लिंकनजस्ता महान व्यक्तित्वहरूले पद, सत्ता वा प्रशंसाभन्दा सत्य, न्याय र मानवताको मार्ग रोजे। गान्धीजीले भनेका थिए, “In a gentle way, you can shake the world.” सस्तो लोकप्रियताको खोजमा लाग्ने धेरै नेता क्षणिक रूपमा चम्किए, तर इतिहासले उनीहरूलाई बिर्सियो। मूल्यका लागि जिउनेहरू भने मानव चेतनामा सदैव जीवित रहन्छन्।

आध्यात्मिक परम्परामा त सस्तो लोकप्रियताको पूर्ण अस्वीकार गरिएको छ। उपनिषदमा भनिएको छ, “नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यः…” अर्थात् आत्मा धेरै बोलाइ, प्रचार वा प्रदर्शनबाट होइन, आन्तरिक शुद्धता र साधनाबाट प्राप्त हुन्छ। भगवान बुद्ध, रामकृष्ण परमहंस, रमण महर्षिजस्ता सन्तहरूले प्रचार होइन, प्रकाश फैलाए। उनीहरूको मौन नै संसारका लागि सबैभन्दा ठूलो उपदेश बन्यो।

श्रीमद्भगवद्गीतामा भगवान कृष्ण भन्छन्, “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।” यस श्लोकले सस्तो लोकप्रियताको जरा नै काटिदिन्छ। फलको लोभ नै मानिसलाई प्रदर्शन, तुलना र प्रतिस्पर्धामा फसाउँछ। तर कर्तव्यमा समर्पित हुँदा फल आफैं आउँछ। फलको पछि दौडिँदा आत्मा हराउँछ, तर कर्ममा स्थित हुँदा आत्मा प्रकट हुन्छ।

व्यक्तिगत जीवनमा पनि यही सत्य क्रमशः स्पष्ट हुँदै गयो। दुर्गम पहाडबाट तराई, तराईबाट काठमाडौंसम्मको यात्रा केवल भौगोलिक मात्र थिएन; यो चेतनाको यात्रा पनि थियो। बाल्यकालमा अंक र स्थानको दौड, युवावस्थामा पढाइ, जागिर, विवाह, पद र प्रतिष्ठाको खोज, यी सबैले जीवनलाई बहिरमुखी बनाएको थियो। तर जीवनले कृपा गरेर एउटा मोड दियो: विशुद्ध आध्यात्मिक अभ्यास र साधनाको पद्दति र एक योग्य मार्गदर्शक गुरु प्राप्त भए। त्यहीँबाट जीवनको वास्तविक अर्थ बुझ्न थालियो, जिउनु भनेको देखिनु होइन, जिउनु भनेको बोधमा बाँच्नु हो। जीवनमा यस्ता अवसरहरू आए केहिकेहि भएपनि जहाँ थोरै सम्झौता गरेमा प्रशंसा, पद, नाम, सुविधा सहजै मिल्थ्यो होला तर अन्तरात्माले भन्नथाल्यो, “सत्यसँग सम्झौता नगर्नु, चाहे संसारले तिमीलाई बुझोस् वा नबुझोस्।”

अब प्रयास यही छ, व्यवहारिक सत्य र पारमार्थिक सत्यलाई मिलाउँदै, संसारमा रहँदै संसारभन्दा माथि रहने अभ्यास गर्न। नाम बनाउने भन्दा मानव बन्ने अभ्यासलाई प्राथमिकता दिन। लोकप्रिय बन्नेभन्दा पवित्र बन्ने बाटो रोज्न। सस्तो लोकप्रियताको खतरा स्पष्ट छ। यसले अहंकार बढाउँछ, तुलना बढाउँछ, अस्थिरता बढाउँछ र आत्मालाई कमजोर बनाउँछ। विपरीत रूपमा, साँचो साधनाले नम्रता बढाउँछ, स्थिरता बढाउँछ, करुणा बढाउँछ र चेतनालाई शुद्ध बनाउँछ।

अन्ततः निष्कर्ष यही देखियो कि आज सस्तो लोकप्रियतामा देखिनु सजिलो छ, तर मानव बन्नु कठिन छ। आज नाम बनाउन सजिलो छ, तर निर्मल हृदय बनाउनु कठिन छ। त्यसैले जीवनको लक्ष्य सस्तो लोकप्रियता होइन, साँचो पवित्रता हुनुपर्छ। भीड होइन, चेतनाको बाटो रोज्नुपर्छ। प्रशंसा होइन, परम सत्यको सान्निध्य खोज्नुपर्छ। जसरी दीपकले तालीको अपेक्षा नगरी अन्धकार हटाउँछ, त्यसरी नै मानव बन्ने अभ्यासमा मौन रूपमा उज्यालो फैलाउने प्रयास नै साँचो सफलता हो भन्ने विस्वास लाग्न थालेको छ ।

(“Notes from Morning Healing Sessions by अनुपम” बाट ‘सफलता’ विषय अन्तर्गत को एक हरफलाई हृदयले नियाल्दा)

सानो छँदा मेरो जीवनको परिभाषा निकै सरल थियो, “जित्नु”। फुटबल खेल्दा विपक्षीलाई जित्नु, धेरै गोल हान्नु, उनीहरूलाई गोल हान्न नदिनु। कक्षामा अरूभन्दा बढी marks ल्याउनु, राम्रो position लिनु। ठूलो भएपछि धेरै पैसा कमाउनु, राम्रो post को जागिर खानु, समाजमा मान-सम्मान पाउनु, राम्री केटीसँग बिहे गर्नु, एक एक वटा राम्रा र स्वस्थ छोरा र छोरी जन्माउनु , बिना कडा परिश्रम नै सुख सयल, विलाशी जीवन विताउन पाउनु यिनै थिए मेरा बाल्यकालदेखि युवावस्थासम्मका सपनाहरू। त्यो बेला मलाई लाग्थ्यो सफलता भनेको अरूभन्दा अगाडि हुनु हो। माथि पुग्नु हो। थप पाउनु हो। तर समयले मलाई थोरै थोरै त्यही बाटो हुँदै हिंडाउँदै लग्यो, र अन्ततः त्यही बाटोले मलाई थकाइमा पुर्‍यायो। जित्दै जित्दै, कमाउँदै कमाउँदै, म भित्र कतै हार्दै गइरहेको रहेछु, आफ्नै शान्ति, आफ्नै सन्तुलन, आफ्नै सरलता।

उपनिषद भन्छ, “असतोमा सद्गमय, तमसोमा ज्योतिर्गमय, मृत्योर्मा अमृतं गमय।” (असत्यबाट सत्यतर्फ, अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ, मृत्युबाट अमरत्वतर्फ लैजाऊ।) त्यो बेला मलाई लाग्थ्यो, यो मन्त्र कुनै धर्मग्रन्थको काल्पनिक कविता मात्र हो तर आज बुझ्दैछु, यो त जीवनको नै दिशासूचक रहेछ। जब सही आध्यात्मिक अभ्यास, साधना पद्धति र गुरु भेटिए र अलि अलि आफ्नै मन, आफ्नै चेतना र जगतलाई हेर्ने दृष्टिकोण बदलिन थाल्यो, त्यसपछि मात्र थाहा हुन थाल्यो । म जसलाई सफलता ठान्दै आएको थिएँ, त्यो त समय र स्थानमा सीमित, क्षयमा जाने वस्तु मात्र रहेछ।

गीता भन्छ, “न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोश्नुते।” (कर्म नगरेर मानिस सिद्धिमा पुग्दैन।) र यही गीता फेरि भन्छ, “योगः कर्मसु कौशलम्।” (योग भनेको कर्ममा कुशलता हो।) यहाँको कुशलता बाहिरको मात्र होइन भित्रको जागरणसँग जोडिएको कुशलता हो। विस्तारै विस्तारै, थोरै थोरै केहि न केहि भएपनि बुझ्न थालेँ, ध्यानमा नियन्त्रण हुनु नै सफलताको मुख्य सूत्र रहेछ। ध्यानले कार्यकुशलता दिन्छ, कार्यकुशलताले जीवनलाई सन्तुलन दिन्छ र सन्तुलनले मनलाई शान्ति दिन्छ।

म पहिले सुख खोज्थें, सुख सुविधा, सुख सामग्री, सुख प्रशंसा। तर समयसँगै बुझ्दै गएँ, सुखभन्दा सन्तुष्टि ठूलो रहेछ। सुख क्षण हो, सन्तुष्टि अवस्था हो। संयम, नियम र अनुशासनलाई मैले पहिले बाध्यता ठानेको थिएँ तर आज बुझ्दैछु, यिनैले ऊर्जालाई उर्ध्वगामी बनाउँछन्। उपनिषद भन्छ, “ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्।” (यो संसारलाई उल्टो रुखजस्तो भनिएको छ – जरा माथि, हाँगा तल।) ऊर्जालाई तल होइन, माथि फर्काउनु नै आध्यात्मिक विज्ञान हो। वैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा पनि यही कुरा देखिन्छ।थोमस अल्वा एडिसनले हजारौँ पटक असफल हुँदा पनि हार मानेनन्। उनले भने “I have not failed. I’ve just found 10,000 ways that won’t work.” उनको सफलता कुनै एक दिनको उपलब्धि होइन, निरन्तर ध्यान, प्रयास र धैर्यको परिणाम थियो। न्युटनले रूखबाट झरेको स्याउलाई केवल फलको रूपमा हेरेनन्, त्यसमा ब्रह्माण्डको नियम देखे। आइन्स्टाइनले समय र स्थानलाई घडी र मापनको सीमाबाट मुक्त गरेर चेतनाको नयाँ आयाम खोले। एलन मस्कले आज पनि असम्भव देखिने सपना देखेर मानव चेतनालाई अन्तरिक्षसम्म विस्तार गर्दैछन्। यी सबैको जीवनमा एउटै साझा तत्व देखिन्छ: गहिरो ध्यान, निरन्तरता, र सृजनात्मक अवस्था।सृजनात्मक प्रक्रियाको लागि ध्यानको अवस्था अनिवार्य हुन्छ। जहाँ मन शान्त हुन्छ, त्यहाँ विचार गहिरो हुन्छ र त्यहाँबाट नयाँ अवस्था जन्मिन्छ। सिक्ने काम कहिलेकाहीँ पीडादायक लाग्छ। तर त्यो पीडादायक होइन बरु हाम्रो कुनै भाग अल्छी भएको हो। सन्त कबीरले भनेझैँ, “धीरे धीरे रे मना, धीरे सब कुछ होय।” धैर्य नै शिक्षाको गर्भ हो। असारमा वर्षा जस्तै, अद्भुत कुराहरू व्यक्तिहरूको सहकार्यले सृजना भएका हुन्। तर ती वर्षाहरूको बीउ पहिले बादलभित्र, पहिले आकाशभित्र, पहिले मौनभित्र तयार हुन्छन्। गहिरा कामहरू एकान्तमा हुन्छन्। जस्तो कि बीऊ एकान्तमा अंकुरित हुन्छ, जरा हाल्छ, शिर उठाउँछ, चुपचाप, कसैलाई नदेखाई।

सन्त रमण महर्षि भन्थे, मौन नै सर्वोच्च उपदेश हो। कहिलेकाहीँ केही नहुनु भनेको खाली हुनु होइन बरु त्यो सम्भावनै सम्भावना हुनु पनि हो।

उपनिषद भन्छ, “पूर्णमदः पूर्णमिदं।” (त्यो पनि पूर्ण, यो पनि पूर्ण।) खालीपनभित्र नै पूर्णताको बीज लुकेको हुन्छ।

अन्ततः जीवनले मलाई यो बिन्दुमा ल्यायो, जहाँ म भन्न सक्छु – सफलता भनेको बाहिरको जित होइन, भित्रको जागरण हो। सफलता भनेको धन, पद, सम्मान, सुविधा होइन, सफलता भनेको चेतनाको विस्तार र unconditional love हो। जब प्रेम शर्तविहीन हुन्छ, त्यसमा कुनै अपेक्षा हुँदैन, कुनै डर हुँदैन, कुनै लोभ हुँदैन, त्यो प्रेम नै मुक्तिको सुगन्ध हो। आज म फर्केर हेर्दा आफ्नो बाल्यकालको फुटबल, कक्षाको प्रतिस्पर्धा, जागिर, पद, सम्मान, परिवार यी सबैलाई नकार्दिनँ। यी सबै जीवनका पाठ थिए तर अब बुझ्दैछु, यी सबै पाठको सार यही थियो कि म बाहिर खोज्दै आएको कुरा भित्र नै रहेछ र यही बोध नै मेरो जीवनको साँचो सफलताको दृष्टि बनेको छ।

(Notes from Morning Healing Sessions by अनुपम, पल्टाएर मनन गर्दा)  

मलाई बगैंचामा खेल्न, हेरिरहन, बिरुवालाई पानी हाल्न, गोडमेल गर्न एकदम रमाइलो लाग्छ। हाम्रो घरको कम्पाउन्ड भित्रै  सानो बगैंचा छ। त्यहाँ थुप्रै किसिमका फूल, साग, तरकारी र अनेक जरिबुटी जन्य बोटबिरुवाहरु छन्। बिहानै जब म ब्यूँझन्छु, सबैभन्दा पहिले म बगैंचामा जान्छु।

गुलाव, हिविस्कस्, पारिजात लगायतका अनेक फूलहरू मुस्कुराइरहेका हुन्छन्। म तिनीहरूलाई “शुभ प्रभात !” भन्छु। 

बगैंचामा फर्सीको मुन्टा यताउता फैलिरहेका छन्। सिमीका लहरा थाङ्ग्रा चढ्दै छन्। हामीले लगाएको ठडियाको साग हरियो र ताजै देखिन्छ। घ्यूकुमारीको बिरुवामा पानी झर्दा त्यसका पात टल्किन्छन्। त्यहाँ बुद्धचित्त र रुद्राक्षका बोट पनि छन्। ती बोटहरू मलाई केही गम्भीर र ध्यानमग्नजस्ता लाग्छन् । तीनले “ आऊ ! शान्त रहु, छेउमै बस।” भनिरहेका जस्तो लाग्छ।

बोझोको बिरुवा सुँघ्दा नाकै सुगन्धित हुन्छ। उखुको बोटमा छोएर हेर्दा लाग्छ, भित्र मिठास लुकेको छ। म ती सबै बिरुवाहरूलाई पानी हाल्दछु र माया गर्छु।

बाबाले भनेजस्तै, ती बोटबिरुवाहरुका लागि हामी अर्गानिक मल प्रयोग गर्छौं । त्यसैले बिरुवाहरू खुसी देखिन्छन्।

मलाई लाग्छ, मेरो सानो बगैंचा पनि मसँग कुरा गर्छ। जब म माया गर्छु, उसले हरियाली फिँजाएर जवाफ दिन्छ। यही बगैंचाले मलाई सिकाएको छ, माया गर, आउने गर, अनि प्रकृतिसँग साथी बन।

(संकल्प, अनुशासन, मेहनत, श्रद्धा, समर्पण र अध्यात्मको प्रेरणादायी कथा)

‘विराट कोहली’ आजको दिनमा क्रिकेटप्रेमी हरुको मन जित्ने नाम हो। उनी विश्वका एकजना चर्चित र सफल क्रिकेट खेलाडी हुन्। तर उनको सफलताको गहिरो रहस्य केवल अभ्यास र बल होइन, ईश्वरप्रतिको श्रद्धा, विश्वास, र आध्यात्मिक मार्गप्रति समर्पण पनि हो।

विराटको जन्म भारतको दिल्लीमा भयो। सानै उमेरदेखि उनलाई क्रिकेट अत्यन्त मनपर्थ्यो। उनी बिहान सबेरै उठ्थे, विद्यालय जान्थे, अनि थकाइ नमानिकन क्रिकेटमा कडा अभ्यास गर्थे। बाल्यकालदेखि नै उनी अनुशासनमा रमाउँथे र हृदयदेखि नै खेल्थे।

उनी धेरै वर्षदेखि RCB (Royal Challengers Bangalore) टोलीमा खेल्दै आएका छन्। विराटको महत्वपूर्ण साहसमा, सन् २०२५ मा RCB ले अन्ततः IPL Champion Trophy जित्यो। यो विजय केवल खेलको नतिजा होइन, मनको श्रद्धा र समर्पणको फल पनि थियो।

विराट कोहली ईश्वरमा गहिरो श्रद्धा राख्ने व्यक्ति हुन्। उनी मात्र शरीरले खेल्दैनन्, मन र आत्माले खेल्छन्। उनी बारम्बार  एक आध्यात्मिक गुरू हित प्रेमानन्द महाराजजी कहाँ पुगेर आशीर्वाद लिन्छन्, प्रेम, संयम र ध्यानको शिक्षा ग्रहण गर्छन्।

उनी भन्छन्,

“मैले भगवान र गुरुप्रति समर्पण गरेर खेलेको हुँ। मेरो खेल मात्र होइन, मेरो आत्मा पनि मैदानमा हुन्छ। मेरो सफलता म आफूले होइन, परमात्माको कृपा र गुरुप्रेरणाबाट पाएको हुँ।”

हामीले पनि विराटबाट धेरै कुरा सिक्न सक्छौं:

अनुशासित भएर परिश्रम गरौँ,

मनमा श्रद्धा र विश्वास राखौँ,

गुरु र ईश्वर प्रति समर्पण गरौँ,

अनि प्रेम, संयम र साहसका साथ हरेक काम गरौँ।

विराट कोहली केवल बलियो खेलाडी होइनन्, उनी एक श्रद्धालु आत्मा हुन्। उनी खेलको माध्यमबाट धर्म, प्रेम, र परमात्मासँगको सम्बन्धलाई जीवित राख्न सफल भएका छन्। हामीले पनि जीवनका सबै कामहरू अनुशासित भएर, संकल्प लिएर, प्रेमपूर्वक र समर्पणपूर्वक गरेमा, ईश्वरको कृपा हामीमाथि अवश्य हुनेछ।

जेन-जी (Gen Z) भन्नाले Generation Z जनाउँछ, जुन अहिलेको युवापुस्ताको एक समाजशास्त्रीय वर्ग हो। Gen Z भन्नाले सामान्यतया सन् 1997 देखि 2012 को बीचमा जन्मिएकाहरूलाई भनिन्छ। यो पुस्ता मिलेनियल्स (Gen Y) पछि आउने पुस्ता हो। त्यसैगरी Gen A भन्नाले सन् 2013 देखि पछाडि  जन्मिएकाहरूलाई चिनिन्छ । आजकलका किशोर, स्कुल, कलेज पढ्दै गरेका वा हालसालै जागिरमा लागेका युवा धेरैजसो Gen Z मा पर्छन्। त्यसैगरी Gen A मा भर्खरै जन्मिएका देखि स्कुल पढिरहेका पुस्ता पर्दछन् ।

Gen Z र  Gen A को विशेषता के हो?

१. Digital natives – जन्मेदेखि नै इन्टरनेट, स्मार्टफोन, र सोसल मिडियामा हुर्किएका।

२. सोच र अभिव्यक्तिमा स्वतन्त्र – आफूलाई व्यक्त गर्न स्वतन्त्रता खोज्ने।

३. Diversity र inclusion प्रति संवेदनशील।

४. Mental health र self-awareness मा ध्यान दिने।

५. Trends बदल्ने शक्ति- फेसन, संगीत, भाषाशैली, meme, slang आदिमा नयाँपन ल्याउने।

नेपाली सन्दर्भमा पनि अहिलेका टिकटक, इन्स्टाग्राम, युट्युब चलाउने अधिकांश Gen Z र  Gen A हुन्।उनीहरूको भाषा, सोच, अभिव्यक्ति, र संस्कृति अलि फरक देखिन्छ, जसलाई कतिपयले ‘नयाँ पुस्ता’ भन्न रुचाउँछन्। विशेषतः जब हामी “Gen Z” जस्तो प्रविधिमैत्री, तीव्रगतिको पुस्तालाई आध्यात्मिक अभ्यास, साधना, र Awareness (सजगता) सँग दुई दृष्टिकोणमा तुलना गर्न सक्छौं ।

१) Gen Z को वर्तमान अवस्था- चुनौती र परिवर्तनको संघारमा

सकारात्मक पक्ष:

> Awareness को भोक छ: धेरै Gen Z युवा mental health, self-care, healing, energy, vibes, mindfulness, meditation, yoga आदि शब्दसँग परिचित छन्।

> Inner freedom खोज्ने प्रयास: उनीहरू परम्परागत धार्मिक ढाँचाभन्दा “अनुभवमा आधारित आध्यात्मिकता” खोज्छन्।

> Global exposure बाट आध्यात्मिक गुरू, podcasts, सत्संग आदि सुनेर आत्म-चिन्तनतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्।

चुनौतीहरू:

> Distraction को बाढी: डिजिटल संसारको तिव्रता (TikTok, Instagram, Youtube, endless scrolling) ले तात्त्विक एकाग्रता हराइरहेको छ।

> Instant gratification मा बाँधिएको मन: ध्यान वा साधनामा समय दिने धैर्यता थोरै देखिन्छ।

Over-stimulation ले subtle spiritual signals नदेखिने बनाउँछ।

 २) Gen Z मा आध्यात्मिक सम्भावना- एक उज्यालो बीउ भेटिन्छ ।

 किन सम्भावना छ ?

> Questioning Nature : उनीहरू “किन?”, “को?”, “के सत्य हो?” भन्ने गहिरा प्रश्न गर्न सक्छन्। यही प्रश्न नै आध्यात्मिक यात्रा सुरु गर्ने ढोका हो।

>Authenticity खोज्ने हिम्मत – झूटा आडम्बर वा ढोंग उनीहरूले तुरुन्त चिन्छन्। उनीहरू “अनुभूत सत्य” खोज्छन्।

>Global गुरुहरूको सहज पहुँचबाट लाखौं Gen Z प्रभावित छन्।

>Awareness को भाषा परिवर्तन हुँदैछ – “Spirituality” अब पुरानो पुराण होइन, “Conscious Living” को शैली बन्दैछ।

>Gen Z एक यस्तो पुस्ता हो जो छिटो हराउँछ तर छिटो जाग्न पनि सक्छ।

उनीहरूलाई यदि सही ढंगले सजगता, प्रेम, ध्यान, र अहंकारविहीन मार्ग सिकाइयो भने, उनीहरू संसारमा एक नयाँ चेतनाको लहर ल्याउन सक्छन्।

Gen Z र  Gen A लाई आध्यात्मिकता तर्फ ल्याउनु भनेको – उनीहरूको हृदयसम्म पुग्नु, तिनको स्वतन्त्र चेतनामा प्रेमको बिउ रोप्नु हो। जबर्दस्ती होइन, प्रेरणा। उपदेश होइन, उपस्थिति मात्र।

यहाँ माता-पिता वा अविभावक वा मार्गदर्शकहरू (Silent generation, Baby Boomers, Gen X, Gen Y) ले Gen Z  र Gen A लाई सहज रूपमा आध्यात्मिकता (सजगता, प्रेम, सत्यता) तर्फ ल्याउन सक्ने ७ चरणका उपायहरु प्रस्तुत गर्न कोसिस गरिएको छ ।

१)  स्वयम् आध्यात्मिक हुनु – देखाउने होइन, हुने > “Be the light, not the preacher.”

यी पुस्ता साँचो अनुभव खोज्छन्, अभिनय होइन। यदि अभिभावक वा मार्गदर्शक स्वयम् साधना, आत्म-सजगता, प्रेम, मौनको अभ्यासमा छन् भने त्यो सुवास स्वयं ती युवाहरूमा बग्न थाल्छ। तपाईं ध्यान गरिरहनु भएको दृश्यले नै उनीहरूमा चासो जगाउँछ। तपाईंले नचिच्याई क्षमा गर्नु, करुणा देखाउनु, प्रेमले प्रतिक्रिया गर्नु, त्यो नै उनीहरूको पहिलो सत्संग हो।

२)  उपदेश नदिई संवाद गर्नु

यी पुस्तालाई “यो गर, त्यो नगर” भन्दा “तिमी के महसुस गर्छौ?” भनेर सोध्दा उनीहरू खोलिन्छन्।

प्रश्नहरू सोध्नुहोस् – “जीवनमा तिमी के खोज्दै छौ?” उनीहरूको उत्तरलाई निर्णय नगरी सुन्नुहोस्।

कहिलेकाहीँ हाम्रो अनुभव साटौं, तर उपदेशजस्तो नभई साथी सरह। 

३)  आकर्षक तरिकाले आध्यात्मिक अभ्यासको ढोका खोल्नु

यी पुस्ता तीव्र, संवेदनशील र रचनात्मक छन्। ध्यान वा साधनालाई पनि Boring routine हैन, Joyful inner adventure को रूपमा देखाउनु पर्छ।

उदाहरणहरू:

> केही मिनेटको Mindful music सुनाउनु, आँफुले मन पराएको कुनै गीत गाउने र उनीहरूलाई पनि गाउन उत्प्रेरित गर्ने।

> आँफुले केही चित्र कोरेर कस्तो लाग्यो भनेर सोध्ने र तिमीलाई पनि बनाउन मन लाग्छ ? भनेर सोध्ने

>विभिन्न Musical Instruments देखाएर मलाई यो मन पर्छ, बजाउँछु है, अनि तिमीलाई चाहिँ के बजाउन मन पर्छ भनेर सोध्ने र उसको रुचीको Instrument ल्याइदिने र उसले बजाएकोमा प्रशंसा गर्ने ।

>बिरालो, कुकुर जस्तो Pet जनावरहरु, चराचुरुङ्गीहरुसँग नजिकिन सिकाऔं, खेल्न सिकाउने ।

> बोटविरुवा, चराचुरुङ्गी, जनावरहरुलाई पानी दिन, खानेकुरा दिन सिकाउने ।

>मागी हिड्ने, दुख पाइरहेको देखिएका, आवश्यक परेको देखिएकाहरुलाई दान सहयोग गर्न उत्प्रेरित गर्ने । >श्वास-प्रश्वासको awareness खेल – “अब १० श्वास गन्ने…।” भनेर 

>“जाऔँ, प्रकृतिसँग खेलौं र मौनमा बसौँ।” भन्ने ।

> साथी, सहकर्मीहरुसँग प्रतिष्पर्धि नबनी सहअस्तित्वको ब्यबहार गर्ने तर्फ सिकाउने ।

४)  उनीहरूको भाषा र माध्यममा आध्यात्मिकता ल्याउनु

यी पुस्तालाई TikTok, YouTube, Facebook, Instagram, Reels मन पर्छ भने, त्यही मार्फत आध्यात्मिक गुरूहरूको छोटा क्लिप्स, प्रेरणादायक podcast हरू शेयर गर्न सकिन्छ तर जबर्जस्ती होइन, “मलाई यो मन पर्यो, तिमीलाई कस्तो लाग्यो? भनेर

५)  उनको पीडा र द्वन्द्व बुझ्नु – बिना डर, बिना नियन्त्रण

यी पुस्ता धेरैजसो anxiety, self-doubt, loneliness, peer pressure भित्र अल्झिरहेका हुन्छन्।

उनीहरूको पीडालाई “यो त केही होइन” नठानौँ बरु त्यो पीडाको भित्र शान्तिको बीउ लुकेको छ।

उनीहरूलाई सम्झाउन सकिन्छ:”हर असहज अनुभव एउटा ढोका हो, जहाँबाट तिमी आफूसम्म पुग्न सक्छौ।”

६)  तपाईंको मौन, नम्रता, र श्रद्धा नै उनको शिक्षा हो । कहिलेकाहीँ बोल्नुभन्दा मौन बसेर सँगै ध्यान गर्नु ।

उनीहरू रिसाउँदा पनि करुणा देखाउनु, आफू गल्ती गर्दा स्वीकार गर्नु, यस्ता कार्यहरूले उनीहरूलाई सिकाउँछन्, कसरी आध्यात्मिक बनिन्छ। उपस्थिति नै शिक्षा हो।

७)  आशा नछोड्ने, प्रेमपूर्ण धैर्यता ।

यी पुस्ता तुरुन्त परिवर्तन गर्दैनन् तर जब परिवर्तन हुन्छ, त्यो गहिरो र स्थायी हुन्छ।

– कहिलेकाहीँ उनीहरू विरोध गर्नेछन्

– कहिलेकाहीँ रमाउनेछन्, फेरि बिर्सनेछन्

– तर तपाईंको शान्त उपस्थितिको किरण उनीहरूको चेतनामा गहिरो असर छोडिरहेको हुन्छ

> “A seed of love planted in silence grows beneath the soil of time.”

 निष्कर्षमा:

Gen Z  र Gen A लाई आध्यात्मिकता सिकाउने हुटहुटी बोकेर जबर्जस्तिको लदाईमा उनिहरुको निजत्व , स्वतन्त्रता माथि हमला गर्ने होइन, बरु हाम्रो हरेक क्रियाकलापमा उनिहरुले आध्यात्मिकता जोडिएर उपलब्धीपूर्ण भइरहेको स्पष्ट देखुन्, जिन्दगीमा लयबद्धता महसुस गरुन् , उनिहरुलाई साँच्चै साँच्चै अनुभुती हुन थालोस् कि जीवन उत्कृष्ठ बनाउन हरपल, हरेक क्रियाकलापमा आध्यात्मिक अभ्यास जरुरी रहेछ, पारमार्थिक सत्यसँग जोडिएर अगाडि बढ्नु पर्ने अत्यावश्यक रहेछ भन्ने अनि उनीहरूलाई उनिहरुकै रुचिले आकर्षित हुँदै आध्यात्मिक उपस्थितिमा बस्न दिऔं। उनीहरूमा चेतना छ, भित्र आगो छ, बस् प्रेमपूर्वक, धैर्यपूर्वक, मौनपूर्वक त्यस आगोमा फूलहरू फुल्न दिनुपर्छ।

फेवा ! …

तिमी आज जल हौ कि आँखाको प्राचीन स्वप्न?

सुनौलो छालमा थरथराउँदै

कुन छाया झरेको हो,

संसार बिर्सन खोज्दा सम्झना भएर?

सूर्य त डुबेको मात्र होइन,

शायद उ

सम्झनाहरूको थानमा विलिन भएको छ

त्यो अव्यक्त प्रण भएर,

जहाँ कुनै दिन प्रेमले भाषा गुमाउँछ

र मौन कविता बनिन्छ।

यी वरिपरि पहाडहरू

साक्षी मात्र होइनन्,

गवाही हुन् एउटा नबोलेको समर्पणको

जहाँ उकालोहरू

कहिल्यै नबुझेका अध्याय हुन्

र ओरालोहरू

संयमले उनेका प्रतीक्षा।

फेवा !

तिमी जल मात्र हैन,

एक अस्तित्व हौ

जहाँ प्रत्येक छाल

कसैको विस्मृत चेतनालाई चलाउँछ

र प्रत्येक चमक

कसैको मौन प्रार्थनालाई टल्काउँछ।

साँझको सुनौलो दीप,

तिमी त केवल प्रकाश होइनौ

एउटा गहिरो संवाद हौ,

जल र आकाशबीचको पुरानो गोप्य सन्धि,

जहाँ सूर्य हरेक साँझ

मृत्युको अभिनय गरेर

पुनर्जन्मको कथा लेख्छ।

त्यो सूर्य किरण,

जो तिमीमा झरेको छ

त्यो म होइन र?

मेरो अधुरो उत्तर,

तिमीले पढ्न नसकेको चिठी

वा त्यो गीत

जसको धुन हराउँदा पनि

अन्तिम हरफ बाँचिरहन्छ ?

फेवातालको अनुहार

नदी होइन आज,

यो त एउटा दीप हो

जलमा निभ्न नमान्ने।

जुनकिरी झैँ पिंजडामा कैद नभई

साक्षात् अस्तित्व बनेको।

गोधुलीको रङ्ग

यो रङ्ग होइन,

एक अन्तर्वार्ताको जामुन रस हो,

जहाँ सूर्य र जलले

एक अर्कालाई नाम बिना चिनेका छन्।

सोध न फेवा !

म किन हेरिरहेछु तिमीलाई यति लामो?

शायद

तिमी मेरो भित्रको प्रतिबिम्ब हौ

र म…

अझै पनि तिमीलाई आफ्नै आँखाले देख्न सिक्दैछु।

किनकि तिमी…

साँच्चै तिमी हौ त्यो मौन प्रतिक्षा ।

जसले मेरो अन्तरतमको व्रत लिएको छ,

अनि म…

तिमीभित्र

आफ्नै हराएको सूर्य खोजिरहेछु।

म
एउटा नदी जस्तो बगेको हुँ
तर अहिले बाँध होइन,
पुल बनाउँदैछु
जुन पुलमा
उसका पाइलाहरूले
कुनै भेद नगरी
सारा पृथ्वी चुम्न सकून।

ऊ
मेरो कविता होइन,
कविता भित्रको मौन भावना हो
म उसलाई अक्षर होइन
अर्थ सिकाउँदैछु,
जसले युद्ध होइन,
संवाद जन्माउँछ।

उसको आँखामा
म आकाश छरिरहेको छु
तर तारा होइन,
चेतनाका बिन्दुहरू
जसले सीमाहीन उज्यालो देख्न सकून।

ऊ
नारी हो
तर म उसलाई ‘नारी’ बनाइरहेको छैन,
म उसलाई ‘पूर्ण’ बनाउँदैछु,
जहाँ कुनै विशेषण आवश्यक छैन।

उसको बोलीमा
गजलको लय होस्,
उसको हिँडाइमा
कविता बगोस,
तर म चाहन्छु
उसको स्पर्शमा दर्शन होस्,
र हृदयमा क्रान्ति।

म उसलाई
पाठ्यपुस्तक होइन,
पीडाको ऐतिहासिक सन्देश दिइरहेको छु
ताकि ऊ
विगतका आँसुहरूलाई
भविष्यका दीपमा परिवर्तन गर्न सकोस्।

ऊ
मेरो रक्त होइन
मेरो पुनर्जन्म हो।
ऊ
मात्र सन्तान होइन
सपना हो,
जसले मेरो अधूरो आकाश
पूरा गरिरहेकी छ।

म उसलाई
एक धर्म बनाउँदैछु
प्रेमको।
एक राष्ट्र बनाउँदैछु
करुणाको।
एक आन्दोलन बनाउँदैछु
मानवताको।

हो
म मेरी छोरीलाई नयाँ एकता बनाउँदैछु,
जहाँ सबै टुक्रा, सबै पीडा, सबै भेदहरू
ऊसँगै
एक स्वर, एक रंग, एक मन बनुन्।
जसले सबै तोडिएका टुक्राहरूलाई
फेरि एक बनाउँछ
जसले मलाई भित्र एक
बन्न सिकाउँदैछ
हो म मेरी छोरीलाई त्यही नयाँ
“एकता” बनाउँदैछु…❣️

बिर्सिन खोज्दा, मनले बनायो एक चित्र
न ओठले बोलेको, न आँखाले देखिएको,
तर आत्माले खिचेको त्यो रंगीन फेहरिस्त,
जहाँ तिमी थियौ, एक धून जस्तो,
गुनगुनिए पनि, नथाकिने आफ्नो पन जस्तो।
बिर्सिन गारो भो साथी!

फूल हराएको छैन, तर
त्यो एउटै गन्ध कताकता हरायो।
रात आउँछ, तर
तिम्रो सपना नै आउँदैन…
आकाश निलो नै छ,
तर तिमी सँगै हेरिएको त्यो बादल अब छेलिएको छ ।
बिर्सिन गारो भो साथी!

हावा चलिरहेछ अझै पनि
तर तिमीले छोडेको सासको लय छैन।
छायाँ आइरहेछन् मेरै पछि
तर तिमीले फर्किएको त्यो अन्तिम नजर… त्यो छैन।
बिर्सिन गारो भो साथी!

तिमी नाम होइनौ,
तिमी त एउटा ‘मौनता’ हौ
म भित्रको, म बाहिरको।
तिमी सम्झना होइनौ,
तिमी त एउटा ‘स्मृति-पूर्व आवाज’ हौ
जसलाई न सुन्न सकिन्छ, न भुल्न
मात्र ईन्द्रिय बिहिन लम्किएर महसुस गर्न।
बिर्सिन गारो भो साथी!

समय अगाडि बढ्छ,
तर तिमी, तिमी त ‘अघिल्लो क्षण’मा जिउँदै छौ,
शरीरले हैन, श्वासले
भावनाले हैन, आत्माले
तृष्णाले हैन, अन्कन्डिस्नल प्रेमले ।
बिर्सिन गारो भो साथी!

सहरको एकान्त छेउ, पुरानो अशोक रुखमुनि दुई छायाँहरू प्रायः चुपचाप भेटिन्थे। तिनीहरू न प्रेमी थिए, न साधारण मित्र। उनीहरू सम्बन्धको त्यो तहमा थिए जहाँ शब्दहरू बोझिलो लाग्थे र मौनता नै सबैभन्दा साँचो संवाद थियो।
हुँदाखेरि पनि गन्थनमा उनिहरुका कुरा हुन्नथे
खोइ कुन्नि अर्कै तेस्रो छायाँको
जसले ती छायाँलाई भेटाइदिएको थियो
अन्कण्डिस्नल प्रेम भेटिने गरी
आँफुलाई नै मेटिने गरी
परमसत्य खोजिने गरी …

“धन्दा नमान साथी! म छु नि,” पहिलो छायाँले भन्यो, स्वर नभएको स्वरमा।

दोस्रो छायाँ चुपचाप मुस्कायो जसरी सुनको पत्रमा बिहानको उज्यालो मुस्काउँछ।
…. ….

तिनीहरूको सम्बन्ध कुनै कथा होइन, एक यात्रा थियो। न कुनै आरम्भ, न अन्त्य। एक समर्पण, जसमा एउटा आत्माले आफैलाई बिसाउने ठाउँ खोजेको थियो—अर्को आत्माको मौन स्वीकारमा।

कहिलेकाहीँ ती दुई छायाँ छुट्टिन्थे, तर सधैँ एउटै समयपछाडि फर्किन्थे—त्यही रुखमुनि, त्यही मौनको घेरामा।

“किन फर्किन्छौ बारम्बार?” एकदिन एक छायाँले सोध्यो।

“किनभने म झुक्न सक्छु नि,” उत्तर आयो, जस्तै गहिरो नदीको भित्री बहाव, जसलाई बाहिर शान्त देखिन्छ तर भित्र बलवान् बगिरहेछ…

तिम्रा सुस्तरी पदचापहरू,
शून्यमा बगेका लहर झैँ,
मनको अड्को झ्याल खोल्दै
तिमीलाई सुन्छु, देख्दिनँ…

पाखुरोमा झरेका मधुर साँझहरू,
जुनमा हराएका कागजका चिठीहरू,
हावा भित्र मिसिएका स्पर्शका सन्देशहरू
सबै तिम्रा पाइला बनेर आउँछन्
सुस्तरी सुस्तरी…
महसुस हुन्छ जताततै,
छाम्न लम्किन्छन् इन्द्रियहरू
तर भेट्दैनन्….