ज्ञान योग र अहोभावको आँसु

खप्तड बाबाको किताब विचार विज्ञान पढ्दाको एउटा वाक्य सधैं मनमा बस्यो, “जती सुक्ष्म, उती शक्तीशाली.” 

यसलाई वर्णन गर्दै वहाँले भन्नुभयो, “ढुङ्गा भन्दा माटो अझ शक्तिशाली. माटो भन्दा हावा. अनी विचार त झनै शक्तिशाली.” जीवनको लयलाई अहोभावले नहेरी एउटा वद्ध धारणाले हेर्ने बानीलाई यो भनाई हास्यास्पद लाग्न सक्छ. ढुङ्गाले टाउको फुटाउँछ. विचारले के गर्छ ? यस्तो लाग्न सक्छ. सुविचारको शक्ती बुझ्दै जाँदा, हाम्रै ढुङ्गा जस्तो चेतना लचिलो हुँदै जाँदा र त्यो प्रक्रियामा आफ्नो जीवन सरल र तरल हुँदै जाँदा खप्तड बाबाको भनाईको आशय पक्कै बुझिन्छ. जीवनका यस्ता सुक्ष्म आयामहरुको बुझाईको यात्रा नै योग तर्फको यात्रा हो. योग अर्थात खण्डीत चेतनाका पत्र पत्रमा ज्ञान र भावको प्रकाश प्रसारण गर्ने तरिका. समयको क्षयमा क्षणभरको अमरत्व बोध गर्दै जाने र ती क्षणहरुको जोडमा आफ्नो जीवनको सार्थकता खोज्ने तरिका. ज्ञान योगका धुरन्धरहरु जब ज्ञानको गरिमा र लालित्य बोध गरेर विचारको एउटा झिल्को समाउँछन् र त्यो झिल्कोमा आफ्नो पाषाण हृदय मैन झैं पगाल्छन्, त्यो आँसु ज्ञान योग बन्छ. त्यो क्षणमा एउटा विद्वान ब्रम्ह समाउँछ. यस्तै एउटा क्षण घटित भयो वैज्ञानिक ‘पल डाइराक’ को जीवनमा. भौतीक विज्ञानको प्रोफेसरी गर्न थालेको समयमा एक दिन, बोर्डमा एउटा इक्वेसन लेखे यिनले र कक्षाका विद्यार्थीहरुलाई अचम्ममा पार्दै चुपचाप आफुले लेखेको इक्वेसन हेर्दै टक्क अडिए र आँसु बहाउन थाले चुपचाप. भनिन्छ, एक घण्टा यी यसै गरी अडिए.  ज्ञानले भाव किन छुँदैन ? ज्ञानको भक्ती किन हुँदैन ? के यस्तो चेतनाले परम तत्व छुँदैन ? डाइराकका गणितीय समीकरणहरुले त्यस्ता सुक्ष्म तत्वहरुको अस्तित्वको सम्भावनाको बारेमा प्रकाश पारे जो कालान्तरमा वास्तव मै फेला पर्दै गए. र सम्भव हुँदै गयो सुक्ष्म तत्वहरुको आधुनिक अध्ययन जसलाई भनिन्छ क्वान्टम फिजिक्स.  

क्वान्टम मेकानिक्स र आइन्स्टाइनको सापेक्षताको सिद्धान्तलाइ जोड्ने सेतु यिनै डाइराकले प्रतिपादन गरेको डाइराक इक्वेसन हो. प्रति पदार्थ नामक पदार्थको नियम विपरितको अर्को पदार्थको सम्भावनाको बारेमा पनि यिनले नै औंल्याए. यिनको गणितले भविष्यवाणी गर्यो. गरे बमोजिमका पदार्थ वास्तव मै फेला पर्दै गए. 

डाइराकको समीकरणले भन्यो, हरेक पदार्थ बराबर त्यसकै ठ्याक्कै उल्टो अर्को पदार्थ छ जसको पिण्ड त बराबर हुन्छ तर चार्ज ठ्याक्कै उल्टो. सुरुमा वैज्ञानिक जगतले उनको यो अवधारणा मानेन. तर केही समय पछी १९३२ मा,  कार्ल एण्डरसन्ले पोजिट्रोन् नामको प्रती पदार्थ फेला पारे. वैज्ञानिक जगतमा यो ठुलो हलचल थियो. आश्चर्य कै कुरा थियो. पदार्थ पत्ता लाग्नु अघी नै गणितले त्यसको अस्तित्व घोषणा गरेको क्षण जो थियो यो.  अस्तित्वको सीमा नै केही अझ पर पुर्याउन, हाम्रो जगत भन्दा उताको एउटा सुक्ष्म जगतमा प्रकाश पुर्याउनमा  डाइराकको यो योगदान अमूल्य छ.  यिनका सामान्य फुटनोटहरुमा समेत गहनता यसरी हुन्थे, रिचार्ड फ़ाइनम्यान्ले पल डाइराकको फुटनोटमा उल्लेख भएको एउटा सामान्य कुरामा रातभर अध्ययन गरेर पाथ इन्टीग्रल नामक एउटा सिद्धान्त नै प्रतिपादन गरेका थिए. 

अनौठा व्यक्ती किन अनौठा हुन्छन् ? शायद हाम्रा धारणामा ती अटाउँदैनन्. हामीले अल्बर्ट आइन्स्टाइनलाइ अनौठा भन्यौं. आइन्स्टाइनले पल डाइराकलाई अनौठा भने. के थियो योगदान र सम्झिने यी पल डाइराकलाइ ? उपनिषद्हरुले वर्णन गर्ने सुक्ष्म जगत र तत्वहरुको अध्ययन वैज्ञानिक युगमा प्रवेश तब भयो जब यिनै पल डाइराकले सन् 1926 मा क्याम्ब्रिज विश्वविध्यालयमा आफ्नो हस्तलिखीत पीएचडी थेसिस पेपर बुझाए जसको शिर्षक थियो ‘क्वान्टम मेकानिक्स.’  अनौठा वैज्ञानिकहरुको स्वभाव वर्णन गर्दा भनिने किसिमका प्राय सबै कुरा यिनमा लागु हुन्थे. लाग्थ्यो यिनको मन मस्तिष्क सधैं बादल माथीको कुनै सुदुर लोकमा विचरण गरिरहेको हुन्थ्यो. यिनलाई दैनीक जीवनका स-साना कुरा गर्न खासै मन नपर्ने. क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयमा यी दुई कारणले प्रख्यात थिए. एक त कक्षाकोठामा देखिने यिनको असाधारण प्रतिभा, र अर्को, आफ्नो अध्ययन बाहेकका  कुरामा शब्द रत्ती खर्च गर्न नचाहने एकांकी स्वभाव. उनका साथीहरुले घन्टाको एक शब्द भन्ने इकाई बनाएर त्यसको नाम नै ‘डाइराक’ राखीदिएका थिए. बाजी राखिन्थ्यो रे क्याम्ब्रिजमा, आज कसले पल डाइराकबाट कती ‘डाइराक’ शब्द झार्न सफल भयो. यस्ता बिभिन्न कारणहरुले भाव शून्य भनिएका डाइराकलाइ हत्ते हालेर मन पराइन् मारसी विग्नर नामकी एक महिलाले. पलले भने, “म मानवीय भावना बुझ्न सक्दिन. प्रेम कुन चरोको नाम हो म जान्दिन.” मारसीले उनलाई जसोतसो विवाहका लागी मनाई छाडीन्. पलका साथीहरु खुसी भए. अब अली मान्छे जस्तो बन्ला की उ, भनेर. के उनी भाव शून्य थिए ? यी आइन्स्टाइनको मृत्युमा रोए. अन्तसको जगतमा यीनले यस्तो खजाना फेला पारे आफैंमा, वाचाल यी बन्न सकेनन्. यही मौनमा फेला पर्यो एउटा अदभूत जगत र त्यसका समीकरण जसले हाम्रो स्थूल जगतलाई अनौठो तवरले सम्बोधन गरिरहेको हुन्छ. यही जगत हो क्वान्टम भौतीकीको जगत जो पूर्वीय आध्यात्मिक परम्पराको वेदान्त दर्शनसँग निकै नजिक छ. 

ज्ञानको करेन्टले हिर्काएर हृदयको आँसु छचल्क्याउने यो परम्पराको जय होस्.

-अनुपम