आफ्नो ध्यानमा नियन्त्रण हुनु नै सफलताको मुख्य सूत्र हो

जीवनको सबैभन्दा बास्तविक गहिरो खोज बाहिर होइन, भित्र पट्टि शान्तस्थल तिर हुनु पर्ने रहेछ, जहाँ च्याउँदा हृदयले विवेकको मित्रत्व भेटिने सम्भावना बोक्ने रहेछ जुन आत्मिक ध्यानले निर्देशित गर्दै सुमार्ग तर्फ डोहोर्याउँछ जस्तो लाग्छ। जसलाई सफलता भनिन्छ, त्यसको बाटो कुनै बाहिरी सीढीमा होइन, भित्री चेतनाको मौन यात्रामा खुल्दोरहेछ। यस्तो लाग्छ कि जब ध्यान भित्र फर्किन्छ, जीवन बाहिर स्वतः मिल्न थाल्छ र जब ध्यान बाहिर भड्किन्छ, जीवन अलमलिन थाल्छ।

गीता पढ्दा यस्तो अनुभूति हुन्छ, श्रीकृष्ण अर्जुनसँग युद्धको कुरा गरिरहेका छैनन्, उनी त भित्रको युद्धलाई शान्त पार्ने कला फुसफुसाइ रहेकाछन् । गीता भन्छ, “उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्” आफूलाई आफैंले उचाल, आफैंले गिराउन नदेऊ। यो वाक्यले यस्तो सङ्केत दिन्छ, उन्नति र पतन दुवैको चाबी बाहिर होइन, आँफूभित्रै छ। फेरि अर्को ठाउँमा कृष्ण भन्छन्, “मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः” मन नै बन्धन पनि हो, मुक्ति पनि हो। मतलव मन नै ढोका हो, कुन दिशातिर खोल्ने भन्ने कुरा ध्यानले तय गर्छ।

कहिलेकाहीँ घरबाट अफिसतिर हिँड्दा, कुनै अदृश्य घडीले गति बढाइदिएको जस्तो हुन्छ । हस्याङ्ग फस्याङ्ग कोट, पाईन्ट, जुत्ता सबै यान्त्रिक तालमा मिल्दै जान्छन् । हाजिरी, हाकिम, फाईलका पानाहरु, ग्राहकहरु, बाटो पार गर्ने दूरिहरु, यी सबै एकपछि अर्काे दृश्य झैं मनको पर्दामा सरिरहेका हुन्छन् थाहै नपाई । बाईकको स्टाटरमा बेहोसीमै औंला थिचिन्छ, ध्वाँईँयँ … आवाजसँगै शरिर अघि बढ्छ तर एकाएक चेतना भने पछि नै छुटे झैं लाग्छ जब अलि पर पुगेर, पर्खालबाट च्याउँदै गरेको एउटा सानो बिरालो पुच्छर लुकाउँदै बाटुलो अनुहार टिलिल्ल टल्किएका नयनले हृदय मै कोट्याइदिन्छ र सँगैको एक झुप्पामा बगनबेलीका गुलाबी गुच्छा फुल, ‘चुमी हेर त!’ भने झैं गरी लत्रिएर बाटोतिर झुकेको भेटिन्छ । झल्याँस्स भएर महसुस हुन्छ कुनै मेसिनजस्तो हुँइँकिएको रहेँछु र जीवन भने सौन्दर्यको अविर्भावले शान्त रुपमा मुस्कुराइरहेकै रहेछ । अनि लाग्छ होसमा आउन कि हृदयात्मक आयामले प्रेम भाव च्वास्स छुनै पर्ने रहेछ कि त बेदनाले घोच्नै पर्ने रहेछ या त Maximum Effort लाएर आँफूलाई इन्टेशनल्ली होसमा ल्याउनै पर्ने रहेछ नत्र अनुपम स्वामी किन एकाबिहानै देखि रातबिरात पनि कुर्लिएर सिकाइरहन्छन् त!

उपनिषदहरू पढ्दा यस्तो लाग्छ, ती कुनै पुस्तक होइनन्, ती त मौनसँग गरिएको संवाद जस्ता हुन्। कठोपनिषदमा भनिएको छ, “उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत” उठ, जाग, र श्रेष्ठ जनबाट सत्यलाई बुझ। यो वाक्यले यस्तो अनुभूति गराउँछ, कसैले बाहिरबाट बोलाइरहेको छैन, भित्रै कतै निदाएको चेतना विस्तारै जाग्दैछ। फेरि अर्को श्लोक भन्छ, “यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येस्य हृदि श्रिताः, अथ मर्त्योमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते” जब हृदयमा बस्ने सबै कामनाहरू फुक्छन्, तब यहीँ अमरत्वको स्वाद भेटिन्छ। मतलव मुक्ति कुनै टाढाको गन्तव्य होइन, ध्यान शुद्ध हुँदा यहीँ फुल्ने फूल रहेछ। बुद्ध धर्मको त्रिपिटकमा पनि यही मौन संकेत भेटिन्छ। धम्मपद भन्छ, “चित्तं दन्तं सुखावहं” संयमित मन नै सुखको वहनकर्ता हो। अनि फेरि भन्छ, “मनपूर्वङ्गमा धम्मा मनसेट्ठा मनोमया” सबै कर्म मनबाट अघि बढ्छन्, मनले नै सबै बनाउँछ। यी वाक्यहरूले यस्तो देखाउँछन् कि संसार बदल्ने उपाय बाहिर खोज्न होइन, आफ्नै मनको दिशालाई शान्त पार्न फुसफुसाइँदैछ ।

Van Gogh का चित्रहरू हेर्दा यस्तो लाग्छ, उनले रंगले होइन, ध्यानले चित्र कोरेका हुन्। उनका शब्दहरू सम्झिँदा, “I put my heart and soul into my work, and I have lost my mind in the process.” यस्तो सुनिन्छ हृदय र आत्मा काममा राख्दा ‘म’ हरायो। यसले यस्तो अनुभूति गराउँछ कि जहाँ ‘म’ हराउँछ, त्यहाँ कला जन्मिन्छ, जहाँ कला जन्मिन्छ, त्यहाँ ध्यान मौन रूपमा बगिरहन्छ। कुमार गन्धर्वको गायन सम्झिँदा यस्तो लाग्छ, त्यो स्वर होइन, चेतनाको स्पन्दन हो। उनका भावसँग मेल खाने वाक्य जस्तै लाग्छ, “संगीत मेरो साधना हो, म गायन गर्दिन, म आफूलाई गायनमा अर्पण गर्छु।” यसले यस्तो सङ्केत दिन्छ कि त्यो गायन होइन, त्यो त ध्यानको प्रवाह हो, जसमा गायक स्वयं हराएर सुर मात्र बाँकी रहन्छ। एलन मस्कको भनाइ पनि यही भावसँग गाँसिएको जस्तो लाग्छ, “When something is important enough, you do it even if the odds are not in your favor.” अर्थात् कुनै कुरा पर्याप्त महत्त्वपूर्ण भयो भने, अनुकूल परिस्थिति नहुँदा पनि त्यो गरिन्छ। यो केवल साहसको कुरा होइन, यो ध्यानको गहिरो निष्ठाको कुरा हो, जहाँ लक्ष्यभन्दा ठूलो चेतना हुन्छ।

गुर्जिएफ भन्छन्, “Man lives his life in sleep, and in sleep he dies.” अर्थात् मानिस निद्रामै जीवन बिताउँछ, र निद्रामै मर्छ। यसले यस्तो बुझाउँछ कि ध्यान बिना जीवन एक किसिमको सपना रहेछ। P.D. Ouspensky भन्छन्, “Self-remembering is the beginning of awakening.” अर्थात् आत्मस्मरण नै जागरणको सुरुवात हो। यसले यस्तो देखाउँछ कि ध्यानको पहिलो स्पर्श नै आफूलाई सम्झनु हो। ओशो भन्छन्, “Meditation is not a method, it is a state of consciousness.” अर्थात् ध्यान कुनै विधि होइन, यो चेतनाको अवस्था हो। ध्यान कुनै क्रिया होइन, ध्यान त एक मौन उपस्थिति हो, जसमा मानिस गर्छ भन्दा बढी हुन्छ। नेपालका योगी परम्पराका स्वरहरू सुन्दा पनि यही अनुभूति हुन्छ। गोरखनाथको भाव यस्तो सुनिन्छ, “घरमै बसेर योग गर्न सकिन्छ, जंगल भाग्नु पर्दैन।” नरहरिनाथको उपदेश यस्तो झल्किन्छ, “धर्म बाहिरको कर्म होइन, भित्रको चेतनाको अवस्था हो।” यी वाक्यहरूले यस्तो महसुस गराउँछन् कि ध्यान संसारबाट अलग हुनु होइन, संसारसँग अझ गहिरो रूपमा जोडिनु हो।

अनुपम स्वामी भन्छन्, “The answer is a state, not a word.” अर्थात् उत्तर कुनै शब्द होइन, बरु एउटा अवस्था हो। यसले यस्तो देखाउँछ कि साँचो उत्तर किताबमा होइन, चेतनामा बगिरहन्छ। उनी फेरि भन्छन्, “Self-remembering is the doorway to all higher states.” अर्थात् आत्मस्मरण नै सबै उच्च अवस्थाहरूको ढोका हो। अनि अर्को ठाउँमा भन्छन्, “When concepts drop, clarity remains.” अर्थात् अवधारणा झर्दा, स्पष्टता बाँकी रहन्छ। यी वाक्यहरूले यस्तो बुझाउँछन् कि ध्यान अवधारणाबाट अनुभूतितर्फ बग्ने नदी हो।

यसरी हेर्दा, गीता, उपनिषद, त्रिपिटक, बुद्ध, गोरखनाथ, ओशो, गुर्जिएफ, Ouspensky, अनुपम स्वामी, Van Gogh, कुमार गन्धर्व, एलन मस्क सबैले फरक शब्द, फरक माध्यम र फरक संस्कृतिमा एउटै मौन सत्यलाई स्पर्श गरिरहेका छन् जस्तो लाग्छ। त्यो सत्य यस्तो छ – ध्यान जहाँ स्थिर हुन्छ, त्यहाँ जीवन आफैँ सन्तुलित हुन थाल्छ। ध्यान ठीक भयो भने सोच नरम हुन्छ, भावना शुद्ध हुन्छ, सम्बन्ध गहिरो हुन्छ। जब ध्यान स्थिर हुन्छ, तब केवल मानिससँग मात्र होइन, बोटबिरुवा, पशुपंक्षी, नदी, पहाड, आकाश र सम्पूर्ण प्रकृतिसँग पनि हृदयको नदेखिने, नबोलिने तर निरन्तर महसुस भइरहने सम्बन्ध जोडिन्छ। त्यो सम्बन्ध शब्दमा भन्न सकिँदैन, तर मौनमा बाँचिरहन्छ। अन्ततः, यस्तो अनुभूति हुन्छ सफलता कुनै बाहिरी जित होइन, भित्रको जागरण रहेछ। ध्यान जहाँ प्रेममा रूपान्तरण हुन्छ, त्यहाँ जीवन पनि प्रेममै रूपान्तरण हुन्छ। आफ्नो ध्यानमा नियन्त्रण हुनु नै जीवनको सबैभन्दा मौन, सबैभन्दा गहिरो, सबैभन्दा सुन्दर सफलता हो ।

एउटा साथीले चित्र कोरेर पठाइरहने गरेको, अर्काे साथीले मादलकै तालमा गुरु र इश्वर प्रति भावविह्वल भएर कविता बाचन गरेको, अर्काे साथीले म त घोटिइराछु साथी भन्दै देवीको तश्विरमा झुकिरहेको फोटो पठाइरहेको, विभिन्न बोटविरुवामा पानी पटाउँदै गरेको, अर्काे साथीले गितारको तरङ्गमा हमिङ्गको स्वाद भेट्टाएको कुरा गर्दा अनि एउटा साथी विदेशको सयौं तल्लाको झ्यालबाट रेशमी पर्दा सारेर कता होला आकाश र कता होला धर्ती खोज्दै गुरुश्रद्धाले ओतप्रोत भई कतै धर्तीमा झरी, मैले आज त थुचुक्क माटोमा बसेर आकाश तिर फर्किएर स्वामी जी सम्झेर लामो सास फेर्दै हेरिरहेँ भनी कविताकै भावमा बोलेको सम्झिँदा अनि भर्खरै कार्यस्थलमा एउटा ग्राहकले हतारिँदै डिमान्ड गरेको सेवा, सूचना, जानकारी दिन प्रयासरत मेरा हस्तरुपी Physical Mind, अनेक प्रक्रियाको बारेमा कोरलिँदै गरेका बिचाररुपी Intellectual Mind र तीनका हृदयलाई छुन सकेका भावयुक्त Emotional Mind लाई एकैचोटी क्याच भएर म त दंग पर्दै एकाएक गीत गाउन थालेँछु, “म त लालीगुराँश भएँछु, वनै भरि फुलिदिन्छु, मनै भरि फुलिदिन्छु ….”

(“Notes from Morning Healing sessions, अनुपम” को हरफलाई हृदयले निहाल्दा)