Blog

यदि हजुरले फूल को कोमलता लाई प्रशंसा गर्नुहुन्छ भने, शीत का थोपा हरु देख्दा हृदय भिज्ने शितलता को अनुभुति हुन्छ भने, सिमल का भुवा उडेको देख्दा आफ्नो आत्मा को हलुकापन महसुस गर्नु हुन्छ भने, र बगैंचा मा रोपेको बिरुवा मा नयाँ पात पलाएको देख्दा मुस्कुराउनुहुन्छ भने, आउनुहोस् यो क्षण को आनन्द सङै लिऔ, अहोभाव को चर्चा गरौं ।

के तपाई लाई संगीत ले आफ्नै गहिराई मा पुर्याएको अनुभव छ ? छ भने त झन मज्जा आउने भो । मानौँ झरी पछि को एउटा शीतल साँझ छ।आकाश मा, पुरै जून फक्रिएको पुर्णिमा छ ।पारिजात को महक बोकेको मन्द बतास हजुर को वरिपरि छ । दुर कतै बाट बाँसुरी र सितार को मोहक ध्वनी गुन्जयमान हुँदै तपाई सम्म आयो र तपाई ले त्यसलाई सुन्नु भयो । यसरी सुन्नु भयो कि, डुब्नु भयो । अब के महसुस हुन्छ?

जे महसुस हुन्छ त्यो शब्द मा बयान गर्न सकिने पक्कै हुँदैन । शब्द भन्दा बियोन्ड हुन्छ किनकी शब्द एउटा माध्यम हो तर केही यस्तो अनौठो अनुभुती भयो जसलाई अभिब्यक्त गर्ने भाषा को पहुँच हामी सङ छैन । यस्तो क्षण मा केबल मुस्कुराउनु, कृतज्ञता ले भरिनु वा अश्र ले चछु भिजाउनु त हुन्छ होला होइन त ?

हजारौं बर्ष अगाडि मानिस ले आफ्नो वरिपरि बतास को सुसेली, खोला को कलकल र चराको चिरबिर सुनेर आफुले पनि गुनगुनाउने पर्यत्न गर्यो तब अनेक तर्किब गर्दै थपडी हान्दै, ढुङ्गा हरु ठोकाउदै उसले संगीत भेटायो । महसुस गर्यो र यति मै सिमित हुन चाहेन । संगीत सिक्ने, ताल र सुर अभ्यास गर्ने, बाजा बनाउने र बजाउने दुबै काम मानिस ले गुफा मा रहदा देखि नै सुरु गरेको हो । जंगली जनावर को भय, निर्जन बन को एकान्तता भित्र को अन्धकार गुफा मा रहदा, उसको मन मस्तिष्क मा शान्ति र आनन्द को दियो बालिदिने साधन का रुप मा मानिस ले संगीत लाई गहन प्रेम ले अङालेको पाइन्छ ।

एउटा जमाना थियो “एकादेश को कथा” जस्तो । क्यासेट मा गित सुन्ने चलन थियो तिनताका । मन परेको गित सुन्न एफ एम मा फोन गरेर अनुरोध गर्नु पर्थ्यो । ४ मिनेट को एउटा गित एफ एम मा सुन्दा, ४ करोड वा सो सरह को आनन्द को आस्वादन गर्थे त्यति बेला का सबै ले । पछि स्मार्ट फोन आए पछि स्थिति नै अर्को भयो ।अहिले हजारौं पर्ने जे बि एल स्पिकर मा सुन्दा पनि त्यही इक्विभ्यालेन्ट को आनन्द हुँदैन।त्यति बेला को मिठो स्पन्दन अहिले पनि हृदय मै निहित छ कतै कुना मा । त्यसैले म बेला बेला रेट्रो म्युजिक सुन्न रुचाउँछु । जहाँ स्पनदन छ त्यहाँ छ जीवन र जहाँ जीवन छ त्यहाँ छ संगीत ।

बैज्ञानिक हरु भन्छन् हाम्रो शरीर का हरेक कोषिका हरु भाइब्रेट गरिरहेका हुन्छन् । जुन दिन यो भाइब्रेसन बन्द हुन्छ त्यस दिन मानिस परलोक को यात्रा तय गर्छ ।जीवन को प्रमाण यहि स्पन्दन हो । संगीत पनि त्यस्तै स्पन्दन हो । मधुर स्पन्दन । त्यसैले संगीत सुन्दा ज्यादा जिवन्त महसुस हुन्छ ।

निस्चित आबृती को ध्वनि को निश्चित प्रकार को असर मानव शरीर माथी परेको पाइएको छ । जस्तै कि निद्रा नलागेको बेला ४३२ हर्ज को ध्वनी को श्रवण ले निद्रा लाग्छ भने बेचैनी को क्षण हरु मा ५२८ हर्ज को ध्वनी सुन्नाले राहत मिल्छ । यो आबृती श्रवण ले हाम्रो कोष मा जम्मा भएर बसेको ट्रमाहरु पनि हिल हुने बिज्ञ हरुले दाबी गर्छन । भविष्य द्रस्टा ” एड्गार काएसी” ले भनेर गए ” साउन्ड विल बि द मेडिसिन फर फ्युचर” । भविष्य को औषधि ध्वनी हुनेछ । यसै अनुरुप, विभिन्न मेडिकल फिल्ड मा ध्वनी कै प्रयोग ले उपचार पनि भैरहेकै रहेछ ।” एन्थोनी होल्यान्ड” नाम गरेका एक बैज्ञानिक ले क्यान्सर सेल्स हरु मार्न पनि उचित फ्रिक्वेन्सी को प्रयोग गरिएको छ भन्ने बताएको मैले फेला पारे ।

सर्जरी गर्दा समेत बिरामी को चित्त लाई राहत मिलोस भन्ने हिसाब ले म्युजिक सुनाइदो रहेछ ।अब एउटा मीठो गित को बारेमा चर्चा गरौं न ।

~कहीं दूर सितारों पे

चँदा के इशारों पे

पलने को तेरे जो 

परियों ने झुलाया रे..
निंदिया रे

जुगनू पंछी, प्यारे प्यारे

तेरे सपने बुने
नींद भरे 

इन आँखों से तेरी चुपके से 

कहते रहें
सो जा रे

सो जा रे

सपनों में खो जा रे 

निंदिया रे ।।।

हौले-हौले रातों को, चुपके से आजा रे

निंदिया रे, निंदिया रे, 

अँखियों में समा जा रे 

यो गित पाकिस्तानी गायक “काभिस” को हो।बच्चा बेला, रोएको बेला आमा ले गित सुनाउनुहुन्थ्यो। झुला मा राखेर सुस्तरी सुस्तरी हल्लाउनुहुन्थ्यो ताकी निदाउन सकियोस र त्यही अनुभुती को लोभ मा आजकाल म निन्दिया रे सुन्दै निदाउने गर्छु ।

” पुर्णिमा को रात मा जब कुनै घना जङ्गल को एउटा स्वस्थ रुख को गाढा हरियो पात मा चाँदनी किरण हरु पोखिन्छन् तब एउटा मधुर स्वर उत्पन्न हुन्छ ।”

~गुल्जार 

मेरो मुल्यांकन मा यो ध्वनी अडिबल त हुदैन तर महसुस चै २००% हुन्छ । कवि हृदय को कोमल ब्यक्ति ले पक्कै ग्रहण गर्न सक्छ त्यो ध्वनी जसको उपज उ गित कविता लेख्छ र पोख्छ आफुलाइ पाना मा उतारिदिन्छ ।

जहाँ पुग्दा मलाई आफ्नै केन्द्र को अनुभुती हुन्छ

आफै सम्म पुगेको महसुस हुन्छ

त्यो यात्रा संगीत हो

संगीत को बाटो हुँदै म

प्रेम गर्ने हरु को हृदय सम्म पुग्छु

ईस्वर को मन्दिर सम्म

र आफै सम्म पुग्छु ।

सप्त स्वर ( सा, रे, ग, म, प, ध, नि) लाई प्राकृतिक ध्वनी सङ तुलना गरेर यसरी हेर्न सकिने रहेछ ।

सा आयो संस्कृत शब्द “षडज” बाट । यो मुल स्वर हो । यसको ध्वनी अनुपात मा परिवर्तन हुँदा बाकी स्वर जन्मिने रहेछ ।

रे= रिसभ, कुनै एउटा गाई आफ्नो बाच्छो सङ बिछोडिदा उसको रोदनको फ्रिक्वेन्सी लाई मानक को रुप मा लिइदो रहेछ ।

त्यसै गरि ग स्वर, बाख्रा को निश्चिति आबृती को ध्वनी लाई मानक को रुप मा लिन सकिने रहेछ ।

तमाम रुप मा 

म =मध्यम, हरिन को आवाज

प= पंचम, कोयल को आवाज

ध= धैवद, घोडा को आवाज

नि= निषाद, हात्तीको आवाज 

“पिपल हु इन्ट्रड्युस यु टु न्यु म्युजिक आर इम्पोर्टेन्ट” 

मेरा केही साथी हरु छन् जो मलाई कपास जस्ता नरम गित हरु सङ परिचीत गराइदिन्छन् जसको श्रवणले मेरो आत्मा, आकाश को अनन्तता मा तैरिन पुग्छ । तसर्थ दिज पिपल आर इम्पाेर्टेन्ट । मन परेको गित सेयर गर्नु ईस्वर को प्रसाद बाँड्नु जत्तिकै पवित्र हो किनकी संगीत ईस्वर कै प्रसाद हो ।

मिलेको ध्वनीको लयबद्द बहाब लाई संगीत भनिन्छ । संगीत को स्वभाव बग्नु भएकैले त उस्ताद हरु को गित सुन्दा र उनिहरु को पर्फर्मेन्स हेर्दा पुरै हाउभाउ मै बहाब देख्न सकिन्छ।नुस्रत फते अलि खान र केन्द्रिक लामार्क को पर्फर्मेन्स हेर्दा यो कुरा प्रष्ट हुन्छ ।

“कति खाली च्याउछ्यौ सधै भित्र बाट 

कहिले काहीं त झ्यालमा उदाइदेउ न बिन्ती 

सधैं सपनामा त सधै आइराख्यौ

कुनै दिन त बिपनामै आइदेउ न बिन्ती

सधै देख्छु गम्भीर, जहिले पनि गुमसुम

कहिलेकाहीँ त हल्का मुस्काइदेउ न बिन्ती

कुरा गर्दागर्दै यो रात बित्न लाग्यो

फुकेर त्यो दियो निभाइदेउ न बिन्ती 

~काली प्रसाद रिजाल

यस्तो प्रेम सायदै कसैले गरेको होस जसले आफ्नो प्रेमि का निम्ति गित नगुनगुनाएको होस।ग्रेग गन्जलेज को एपोकालेप्स सुन्नु भएको छैन भने आज सुन्नु है त। 

“I’m jealous of the feeling you’re going to have when you hear it for the first time.”

अमेरिकी ब्यान्ड सिगरेट आफ्ट सेक्स का लिड गिटारिस्ट अनि भोकलिस्ट ग्रेग गन्जलेज ले हालसालै को नयाँ इन्टर्भ्यु मा ए आर रेहमन सङ कोल्याब गर्न चाहेको बताए।If they ever collab, it’ll be orgasmic, no doubt.

ध्वनी को उत्पती बारे हाम्रो सनातन संस्कृति मा बडो रोचक कहानी छ एउटा । सुन्नु भएकै होला पक्कै ।ब्रह्म देव ले जब सृष्टि को रचना गर्नु भयो तब कतै पनि वाक शक्ति थिएन रे यस अर्थ मा ब्रह्माण्ड पुरै मौन । न त खोला सङ कलकल थियो न त बतास सङ सिरसिर । एउटा लय, ऋदम र हार्मनी मिसिङ थ्यो रे यत्रतत्र । 

त्यो मौनता लाई तोड्दै लयबद्दता प्रदान गर्न र सम्पुर्ण जगत लाई लय मा लिएर आउन का निम्ति ब्रह्म देव ले सरस्वती को रचना गर्नु भयो रे  । देवि सरस्वती बिणा धारण गरेर, श्वेत बस्त्र मा ज्ञान को चमक ले धपक्क बल्दै प्रकट हुनु भयो र ४ वटा तार भएको बिना लाई तरङ्गित पार्दै मधुर लययुक्त ध्वनि उत्पादन गरे पश्चात सारा ब्रह्माण्डमा एउटा लय को आबिर्भाब भयो भन्ने कुरा गरिएको छ । सरस्वती देवि को संगीत ले नदिहरु मा कलकल आवाज उत्पन्न भयो, वायु मा पनि मीठो संगीत उत्पन्न भयो र पंछी हरु मा सुवाणी जाग्रित भयो । 

सनातन संस्कृतिमा त ध्वनी लाई ब्रह्म नै भनिएको छ । ईस्वर नै महसुस गराउन सक्ने, शरीर छेडेर हृदय अनि हृदय लाई पनि पार गरेर आत्मा सम्म पुगेर ब्यक्ति को सम्पुर्ण बिइङ लाई नै तरङ्गित गराइदिने ध्वनी पक्कै ब्रह्म नै हुने ल्याकत राख्छ ।फूल फक्राउन सक्ने धुन ले हृदय पनि पक्कै फक्राउन सक्छ । त्यसैले संगीत बिशेष लाग्छ ।

~प्रदिप तिमिल्सिना

अनुभवको एक किताब हो-जीवन

बाँचिएका दिनका कथा हो-जीवन

कहिले आँशु, कहिले हाँसो,

सबैको मिठो सङ्गालो हो-जीवन!१!

समयको निरन्तर बहाव हो-जीवन

युवामा बगेको छरितो धार हो- जीवन,

जब  बग्दछ बिस्तारै शान्त ढंगले,

गहिराइको अद्भुत  सार हो- जीवन!२!

कहिले  सम्झनाको घाम हुन्छ-जीवन

कहिले फक्रिएको फूल हुन्छ- जीवन,

जताततै लहराएका लताका लतिफा झैँ,

पुनः बालापनको झल्को दिन्छ- जीवन!३!

जब थाकेका पाईलाहरू भन्छन्

“साँच्चै, जीवन रमाइलो हो! त ?”

र अन्त्यमा सम्झिन्छन् सबै:

“आनन्दको मात्र एक खेल हो -जीवन!४!

सधैं केही बाँकी रहन्छ नै भने ,

साधनाको निरन्तर यात्रा हो- जीवन,

जति बुझे पनि अलिक अपूरो,

तर अभ्यासमा  पूर्णता भेटिन्छ नै – जीवन!५!

 

मलाई बगैंचामा खेल्न, हेरिरहन, बिरुवालाई पानी हाल्न, गोडमेल गर्न एकदम रमाइलो लाग्छ। हाम्रो घरको कम्पाउन्ड भित्रै  सानो बगैंचा छ। त्यहाँ थुप्रै किसिमका फूल, साग, तरकारी र अनेक जरिबुटी जन्य बोटबिरुवाहरु छन्। बिहानै जब म ब्यूँझन्छु, सबैभन्दा पहिले म बगैंचामा जान्छु।

गुलाव, हिविस्कस्, पारिजात लगायतका अनेक फूलहरू मुस्कुराइरहेका हुन्छन्। म तिनीहरूलाई “शुभ प्रभात !” भन्छु। 

बगैंचामा फर्सीको मुन्टा यताउता फैलिरहेका छन्। सिमीका लहरा थाङ्ग्रा चढ्दै छन्। हामीले लगाएको ठडियाको साग हरियो र ताजै देखिन्छ। घ्यूकुमारीको बिरुवामा पानी झर्दा त्यसका पात टल्किन्छन्। त्यहाँ बुद्धचित्त र रुद्राक्षका बोट पनि छन्। ती बोटहरू मलाई केही गम्भीर र ध्यानमग्नजस्ता लाग्छन् । तीनले “ आऊ ! शान्त रहु, छेउमै बस।” भनिरहेका जस्तो लाग्छ।

बोझोको बिरुवा सुँघ्दा नाकै सुगन्धित हुन्छ। उखुको बोटमा छोएर हेर्दा लाग्छ, भित्र मिठास लुकेको छ। म ती सबै बिरुवाहरूलाई पानी हाल्दछु र माया गर्छु।

बाबाले भनेजस्तै, ती बोटबिरुवाहरुका लागि हामी अर्गानिक मल प्रयोग गर्छौं । त्यसैले बिरुवाहरू खुसी देखिन्छन्।

मलाई लाग्छ, मेरो सानो बगैंचा पनि मसँग कुरा गर्छ। जब म माया गर्छु, उसले हरियाली फिँजाएर जवाफ दिन्छ। यही बगैंचाले मलाई सिकाएको छ, माया गर, आउने गर, अनि प्रकृतिसँग साथी बन।

साधना एक माध्यम हो,

तर,

साध्य हु “म”!!!  -,

अनन्तमा फैलियेको

आकाश हौ तिमी

तीमी र मभित्रै एउटै

तत्वमसी हु-“म”!!!

हर रुपमा

एक स्पन्दन हु- “म”,

मौनका गुन्जहरुमा

“स्व: हम” हु- “म”!!!

द्वैतका भावहरुमा

समभाव “प्रज्ञा” हु-“म” -,

नाम रुपको ज्ञानमा

अनित्य बोध” हु- “म”!!!

चेतनाको फैलावटमा

आनन्दको झरना हु “म”,

मौनको गहिराइमा

स्वयमको अनुभुती हु “म”!!!

प्रज्ञाको ज्वालामा,

अहमको खरानी हु “म”,!!!

लयबद्दताका तरङ्गहरुमा,

सङ्कल्पको अभ्यास हु “म”!!!

“अहम् ब्रह्मास्मि”

संस्कृतको वाक्य होइन “म”,

आत्मा र ब्रह्मको

अद्वैत अनुभूति हु “म”!!!

(संकल्प, अनुशासन, मेहनत, श्रद्धा, समर्पण र अध्यात्मको प्रेरणादायी कथा)

‘विराट कोहली’ आजको दिनमा क्रिकेटप्रेमी हरुको मन जित्ने नाम हो। उनी विश्वका एकजना चर्चित र सफल क्रिकेट खेलाडी हुन्। तर उनको सफलताको गहिरो रहस्य केवल अभ्यास र बल होइन, ईश्वरप्रतिको श्रद्धा, विश्वास, र आध्यात्मिक मार्गप्रति समर्पण पनि हो।

विराटको जन्म भारतको दिल्लीमा भयो। सानै उमेरदेखि उनलाई क्रिकेट अत्यन्त मनपर्थ्यो। उनी बिहान सबेरै उठ्थे, विद्यालय जान्थे, अनि थकाइ नमानिकन क्रिकेटमा कडा अभ्यास गर्थे। बाल्यकालदेखि नै उनी अनुशासनमा रमाउँथे र हृदयदेखि नै खेल्थे।

उनी धेरै वर्षदेखि RCB (Royal Challengers Bangalore) टोलीमा खेल्दै आएका छन्। विराटको महत्वपूर्ण साहसमा, सन् २०२५ मा RCB ले अन्ततः IPL Champion Trophy जित्यो। यो विजय केवल खेलको नतिजा होइन, मनको श्रद्धा र समर्पणको फल पनि थियो।

विराट कोहली ईश्वरमा गहिरो श्रद्धा राख्ने व्यक्ति हुन्। उनी मात्र शरीरले खेल्दैनन्, मन र आत्माले खेल्छन्। उनी बारम्बार  एक आध्यात्मिक गुरू हित प्रेमानन्द महाराजजी कहाँ पुगेर आशीर्वाद लिन्छन्, प्रेम, संयम र ध्यानको शिक्षा ग्रहण गर्छन्।

उनी भन्छन्,

“मैले भगवान र गुरुप्रति समर्पण गरेर खेलेको हुँ। मेरो खेल मात्र होइन, मेरो आत्मा पनि मैदानमा हुन्छ। मेरो सफलता म आफूले होइन, परमात्माको कृपा र गुरुप्रेरणाबाट पाएको हुँ।”

हामीले पनि विराटबाट धेरै कुरा सिक्न सक्छौं:

अनुशासित भएर परिश्रम गरौँ,

मनमा श्रद्धा र विश्वास राखौँ,

गुरु र ईश्वर प्रति समर्पण गरौँ,

अनि प्रेम, संयम र साहसका साथ हरेक काम गरौँ।

विराट कोहली केवल बलियो खेलाडी होइनन्, उनी एक श्रद्धालु आत्मा हुन्। उनी खेलको माध्यमबाट धर्म, प्रेम, र परमात्मासँगको सम्बन्धलाई जीवित राख्न सफल भएका छन्। हामीले पनि जीवनका सबै कामहरू अनुशासित भएर, संकल्प लिएर, प्रेमपूर्वक र समर्पणपूर्वक गरेमा, ईश्वरको कृपा हामीमाथि अवश्य हुनेछ।

जेन-जी (Gen Z) भन्नाले Generation Z जनाउँछ, जुन अहिलेको युवापुस्ताको एक समाजशास्त्रीय वर्ग हो। Gen Z भन्नाले सामान्यतया सन् 1997 देखि 2012 को बीचमा जन्मिएकाहरूलाई भनिन्छ। यो पुस्ता मिलेनियल्स (Gen Y) पछि आउने पुस्ता हो। त्यसैगरी Gen A भन्नाले सन् 2013 देखि पछाडि  जन्मिएकाहरूलाई चिनिन्छ । आजकलका किशोर, स्कुल, कलेज पढ्दै गरेका वा हालसालै जागिरमा लागेका युवा धेरैजसो Gen Z मा पर्छन्। त्यसैगरी Gen A मा भर्खरै जन्मिएका देखि स्कुल पढिरहेका पुस्ता पर्दछन् ।

Gen Z र  Gen A को विशेषता के हो?

१. Digital natives – जन्मेदेखि नै इन्टरनेट, स्मार्टफोन, र सोसल मिडियामा हुर्किएका।

२. सोच र अभिव्यक्तिमा स्वतन्त्र – आफूलाई व्यक्त गर्न स्वतन्त्रता खोज्ने।

३. Diversity र inclusion प्रति संवेदनशील।

४. Mental health र self-awareness मा ध्यान दिने।

५. Trends बदल्ने शक्ति- फेसन, संगीत, भाषाशैली, meme, slang आदिमा नयाँपन ल्याउने।

नेपाली सन्दर्भमा पनि अहिलेका टिकटक, इन्स्टाग्राम, युट्युब चलाउने अधिकांश Gen Z र  Gen A हुन्।उनीहरूको भाषा, सोच, अभिव्यक्ति, र संस्कृति अलि फरक देखिन्छ, जसलाई कतिपयले ‘नयाँ पुस्ता’ भन्न रुचाउँछन्। विशेषतः जब हामी “Gen Z” जस्तो प्रविधिमैत्री, तीव्रगतिको पुस्तालाई आध्यात्मिक अभ्यास, साधना, र Awareness (सजगता) सँग दुई दृष्टिकोणमा तुलना गर्न सक्छौं ।

१) Gen Z को वर्तमान अवस्था- चुनौती र परिवर्तनको संघारमा

सकारात्मक पक्ष:

> Awareness को भोक छ: धेरै Gen Z युवा mental health, self-care, healing, energy, vibes, mindfulness, meditation, yoga आदि शब्दसँग परिचित छन्।

> Inner freedom खोज्ने प्रयास: उनीहरू परम्परागत धार्मिक ढाँचाभन्दा “अनुभवमा आधारित आध्यात्मिकता” खोज्छन्।

> Global exposure बाट आध्यात्मिक गुरू, podcasts, सत्संग आदि सुनेर आत्म-चिन्तनतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्।

चुनौतीहरू:

> Distraction को बाढी: डिजिटल संसारको तिव्रता (TikTok, Instagram, Youtube, endless scrolling) ले तात्त्विक एकाग्रता हराइरहेको छ।

> Instant gratification मा बाँधिएको मन: ध्यान वा साधनामा समय दिने धैर्यता थोरै देखिन्छ।

Over-stimulation ले subtle spiritual signals नदेखिने बनाउँछ।

 २) Gen Z मा आध्यात्मिक सम्भावना- एक उज्यालो बीउ भेटिन्छ ।

 किन सम्भावना छ ?

> Questioning Nature : उनीहरू “किन?”, “को?”, “के सत्य हो?” भन्ने गहिरा प्रश्न गर्न सक्छन्। यही प्रश्न नै आध्यात्मिक यात्रा सुरु गर्ने ढोका हो।

>Authenticity खोज्ने हिम्मत – झूटा आडम्बर वा ढोंग उनीहरूले तुरुन्त चिन्छन्। उनीहरू “अनुभूत सत्य” खोज्छन्।

>Global गुरुहरूको सहज पहुँचबाट लाखौं Gen Z प्रभावित छन्।

>Awareness को भाषा परिवर्तन हुँदैछ – “Spirituality” अब पुरानो पुराण होइन, “Conscious Living” को शैली बन्दैछ।

>Gen Z एक यस्तो पुस्ता हो जो छिटो हराउँछ तर छिटो जाग्न पनि सक्छ।

उनीहरूलाई यदि सही ढंगले सजगता, प्रेम, ध्यान, र अहंकारविहीन मार्ग सिकाइयो भने, उनीहरू संसारमा एक नयाँ चेतनाको लहर ल्याउन सक्छन्।

Gen Z र  Gen A लाई आध्यात्मिकता तर्फ ल्याउनु भनेको – उनीहरूको हृदयसम्म पुग्नु, तिनको स्वतन्त्र चेतनामा प्रेमको बिउ रोप्नु हो। जबर्दस्ती होइन, प्रेरणा। उपदेश होइन, उपस्थिति मात्र।

यहाँ माता-पिता वा अविभावक वा मार्गदर्शकहरू (Silent generation, Baby Boomers, Gen X, Gen Y) ले Gen Z  र Gen A लाई सहज रूपमा आध्यात्मिकता (सजगता, प्रेम, सत्यता) तर्फ ल्याउन सक्ने ७ चरणका उपायहरु प्रस्तुत गर्न कोसिस गरिएको छ ।

१)  स्वयम् आध्यात्मिक हुनु – देखाउने होइन, हुने > “Be the light, not the preacher.”

यी पुस्ता साँचो अनुभव खोज्छन्, अभिनय होइन। यदि अभिभावक वा मार्गदर्शक स्वयम् साधना, आत्म-सजगता, प्रेम, मौनको अभ्यासमा छन् भने त्यो सुवास स्वयं ती युवाहरूमा बग्न थाल्छ। तपाईं ध्यान गरिरहनु भएको दृश्यले नै उनीहरूमा चासो जगाउँछ। तपाईंले नचिच्याई क्षमा गर्नु, करुणा देखाउनु, प्रेमले प्रतिक्रिया गर्नु, त्यो नै उनीहरूको पहिलो सत्संग हो।

२)  उपदेश नदिई संवाद गर्नु

यी पुस्तालाई “यो गर, त्यो नगर” भन्दा “तिमी के महसुस गर्छौ?” भनेर सोध्दा उनीहरू खोलिन्छन्।

प्रश्नहरू सोध्नुहोस् – “जीवनमा तिमी के खोज्दै छौ?” उनीहरूको उत्तरलाई निर्णय नगरी सुन्नुहोस्।

कहिलेकाहीँ हाम्रो अनुभव साटौं, तर उपदेशजस्तो नभई साथी सरह। 

३)  आकर्षक तरिकाले आध्यात्मिक अभ्यासको ढोका खोल्नु

यी पुस्ता तीव्र, संवेदनशील र रचनात्मक छन्। ध्यान वा साधनालाई पनि Boring routine हैन, Joyful inner adventure को रूपमा देखाउनु पर्छ।

उदाहरणहरू:

> केही मिनेटको Mindful music सुनाउनु, आँफुले मन पराएको कुनै गीत गाउने र उनीहरूलाई पनि गाउन उत्प्रेरित गर्ने।

> आँफुले केही चित्र कोरेर कस्तो लाग्यो भनेर सोध्ने र तिमीलाई पनि बनाउन मन लाग्छ ? भनेर सोध्ने

>विभिन्न Musical Instruments देखाएर मलाई यो मन पर्छ, बजाउँछु है, अनि तिमीलाई चाहिँ के बजाउन मन पर्छ भनेर सोध्ने र उसको रुचीको Instrument ल्याइदिने र उसले बजाएकोमा प्रशंसा गर्ने ।

>बिरालो, कुकुर जस्तो Pet जनावरहरु, चराचुरुङ्गीहरुसँग नजिकिन सिकाऔं, खेल्न सिकाउने ।

> बोटविरुवा, चराचुरुङ्गी, जनावरहरुलाई पानी दिन, खानेकुरा दिन सिकाउने ।

>मागी हिड्ने, दुख पाइरहेको देखिएका, आवश्यक परेको देखिएकाहरुलाई दान सहयोग गर्न उत्प्रेरित गर्ने । >श्वास-प्रश्वासको awareness खेल – “अब १० श्वास गन्ने…।” भनेर 

>“जाऔँ, प्रकृतिसँग खेलौं र मौनमा बसौँ।” भन्ने ।

> साथी, सहकर्मीहरुसँग प्रतिष्पर्धि नबनी सहअस्तित्वको ब्यबहार गर्ने तर्फ सिकाउने ।

४)  उनीहरूको भाषा र माध्यममा आध्यात्मिकता ल्याउनु

यी पुस्तालाई TikTok, YouTube, Facebook, Instagram, Reels मन पर्छ भने, त्यही मार्फत आध्यात्मिक गुरूहरूको छोटा क्लिप्स, प्रेरणादायक podcast हरू शेयर गर्न सकिन्छ तर जबर्जस्ती होइन, “मलाई यो मन पर्यो, तिमीलाई कस्तो लाग्यो? भनेर

५)  उनको पीडा र द्वन्द्व बुझ्नु – बिना डर, बिना नियन्त्रण

यी पुस्ता धेरैजसो anxiety, self-doubt, loneliness, peer pressure भित्र अल्झिरहेका हुन्छन्।

उनीहरूको पीडालाई “यो त केही होइन” नठानौँ बरु त्यो पीडाको भित्र शान्तिको बीउ लुकेको छ।

उनीहरूलाई सम्झाउन सकिन्छ:”हर असहज अनुभव एउटा ढोका हो, जहाँबाट तिमी आफूसम्म पुग्न सक्छौ।”

६)  तपाईंको मौन, नम्रता, र श्रद्धा नै उनको शिक्षा हो । कहिलेकाहीँ बोल्नुभन्दा मौन बसेर सँगै ध्यान गर्नु ।

उनीहरू रिसाउँदा पनि करुणा देखाउनु, आफू गल्ती गर्दा स्वीकार गर्नु, यस्ता कार्यहरूले उनीहरूलाई सिकाउँछन्, कसरी आध्यात्मिक बनिन्छ। उपस्थिति नै शिक्षा हो।

७)  आशा नछोड्ने, प्रेमपूर्ण धैर्यता ।

यी पुस्ता तुरुन्त परिवर्तन गर्दैनन् तर जब परिवर्तन हुन्छ, त्यो गहिरो र स्थायी हुन्छ।

– कहिलेकाहीँ उनीहरू विरोध गर्नेछन्

– कहिलेकाहीँ रमाउनेछन्, फेरि बिर्सनेछन्

– तर तपाईंको शान्त उपस्थितिको किरण उनीहरूको चेतनामा गहिरो असर छोडिरहेको हुन्छ

> “A seed of love planted in silence grows beneath the soil of time.”

 निष्कर्षमा:

Gen Z  र Gen A लाई आध्यात्मिकता सिकाउने हुटहुटी बोकेर जबर्जस्तिको लदाईमा उनिहरुको निजत्व , स्वतन्त्रता माथि हमला गर्ने होइन, बरु हाम्रो हरेक क्रियाकलापमा उनिहरुले आध्यात्मिकता जोडिएर उपलब्धीपूर्ण भइरहेको स्पष्ट देखुन्, जिन्दगीमा लयबद्धता महसुस गरुन् , उनिहरुलाई साँच्चै साँच्चै अनुभुती हुन थालोस् कि जीवन उत्कृष्ठ बनाउन हरपल, हरेक क्रियाकलापमा आध्यात्मिक अभ्यास जरुरी रहेछ, पारमार्थिक सत्यसँग जोडिएर अगाडि बढ्नु पर्ने अत्यावश्यक रहेछ भन्ने अनि उनीहरूलाई उनिहरुकै रुचिले आकर्षित हुँदै आध्यात्मिक उपस्थितिमा बस्न दिऔं। उनीहरूमा चेतना छ, भित्र आगो छ, बस् प्रेमपूर्वक, धैर्यपूर्वक, मौनपूर्वक त्यस आगोमा फूलहरू फुल्न दिनुपर्छ।

फेवा ! …

तिमी आज जल हौ कि आँखाको प्राचीन स्वप्न?

सुनौलो छालमा थरथराउँदै

कुन छाया झरेको हो,

संसार बिर्सन खोज्दा सम्झना भएर?

सूर्य त डुबेको मात्र होइन,

शायद उ

सम्झनाहरूको थानमा विलिन भएको छ

त्यो अव्यक्त प्रण भएर,

जहाँ कुनै दिन प्रेमले भाषा गुमाउँछ

र मौन कविता बनिन्छ।

यी वरिपरि पहाडहरू

साक्षी मात्र होइनन्,

गवाही हुन् एउटा नबोलेको समर्पणको

जहाँ उकालोहरू

कहिल्यै नबुझेका अध्याय हुन्

र ओरालोहरू

संयमले उनेका प्रतीक्षा।

फेवा !

तिमी जल मात्र हैन,

एक अस्तित्व हौ

जहाँ प्रत्येक छाल

कसैको विस्मृत चेतनालाई चलाउँछ

र प्रत्येक चमक

कसैको मौन प्रार्थनालाई टल्काउँछ।

साँझको सुनौलो दीप,

तिमी त केवल प्रकाश होइनौ

एउटा गहिरो संवाद हौ,

जल र आकाशबीचको पुरानो गोप्य सन्धि,

जहाँ सूर्य हरेक साँझ

मृत्युको अभिनय गरेर

पुनर्जन्मको कथा लेख्छ।

त्यो सूर्य किरण,

जो तिमीमा झरेको छ

त्यो म होइन र?

मेरो अधुरो उत्तर,

तिमीले पढ्न नसकेको चिठी

वा त्यो गीत

जसको धुन हराउँदा पनि

अन्तिम हरफ बाँचिरहन्छ ?

फेवातालको अनुहार

नदी होइन आज,

यो त एउटा दीप हो

जलमा निभ्न नमान्ने।

जुनकिरी झैँ पिंजडामा कैद नभई

साक्षात् अस्तित्व बनेको।

गोधुलीको रङ्ग

यो रङ्ग होइन,

एक अन्तर्वार्ताको जामुन रस हो,

जहाँ सूर्य र जलले

एक अर्कालाई नाम बिना चिनेका छन्।

सोध न फेवा !

म किन हेरिरहेछु तिमीलाई यति लामो?

शायद

तिमी मेरो भित्रको प्रतिबिम्ब हौ

र म…

अझै पनि तिमीलाई आफ्नै आँखाले देख्न सिक्दैछु।

किनकि तिमी…

साँच्चै तिमी हौ त्यो मौन प्रतिक्षा ।

जसले मेरो अन्तरतमको व्रत लिएको छ,

अनि म…

तिमीभित्र

आफ्नै हराएको सूर्य खोजिरहेछु।

म
एउटा नदी जस्तो बगेको हुँ
तर अहिले बाँध होइन,
पुल बनाउँदैछु
जुन पुलमा
उसका पाइलाहरूले
कुनै भेद नगरी
सारा पृथ्वी चुम्न सकून।

ऊ
मेरो कविता होइन,
कविता भित्रको मौन भावना हो
म उसलाई अक्षर होइन
अर्थ सिकाउँदैछु,
जसले युद्ध होइन,
संवाद जन्माउँछ।

उसको आँखामा
म आकाश छरिरहेको छु
तर तारा होइन,
चेतनाका बिन्दुहरू
जसले सीमाहीन उज्यालो देख्न सकून।

ऊ
नारी हो
तर म उसलाई ‘नारी’ बनाइरहेको छैन,
म उसलाई ‘पूर्ण’ बनाउँदैछु,
जहाँ कुनै विशेषण आवश्यक छैन।

उसको बोलीमा
गजलको लय होस्,
उसको हिँडाइमा
कविता बगोस,
तर म चाहन्छु
उसको स्पर्शमा दर्शन होस्,
र हृदयमा क्रान्ति।

म उसलाई
पाठ्यपुस्तक होइन,
पीडाको ऐतिहासिक सन्देश दिइरहेको छु
ताकि ऊ
विगतका आँसुहरूलाई
भविष्यका दीपमा परिवर्तन गर्न सकोस्।

ऊ
मेरो रक्त होइन
मेरो पुनर्जन्म हो।
ऊ
मात्र सन्तान होइन
सपना हो,
जसले मेरो अधूरो आकाश
पूरा गरिरहेकी छ।

म उसलाई
एक धर्म बनाउँदैछु
प्रेमको।
एक राष्ट्र बनाउँदैछु
करुणाको।
एक आन्दोलन बनाउँदैछु
मानवताको।

हो
म मेरी छोरीलाई नयाँ एकता बनाउँदैछु,
जहाँ सबै टुक्रा, सबै पीडा, सबै भेदहरू
ऊसँगै
एक स्वर, एक रंग, एक मन बनुन्।
जसले सबै तोडिएका टुक्राहरूलाई
फेरि एक बनाउँछ
जसले मलाई भित्र एक
बन्न सिकाउँदैछ
हो म मेरी छोरीलाई त्यही नयाँ
“एकता” बनाउँदैछु…❣️