अहंकारको एउटा अभेद्य र सिसा झैँ धारिलो टापुमा उभिएको त्यो ‘उ’, जसको नयनमा आफ्नै प्रतिबिम्ब बाहेक अरू सबै धुमिल र अर्थहीन लाग्थे। उसले सोचेको थियो, यो अस्तित्वको विशाल क्यानभासमा ऊ एउटा यस्तो एक्लो रङ्ग हो, जसलाई चित्र पूर्ण गर्न अरू कुनै रङ्गको सापट चाहिँदैन। उसको चेतनाको मझेरीमा जहिले पनि एउटा अट्टहास गुञ्जिरहन्थ्यो, “म नै सृष्टिकर्ता हुँ, मेरो पसिना नै मेरो मोक्ष हो।” तर, जब समयको निष्ठुरी तुषारोले उसको एकलकाटे सपनाको जरा काट्न थाल्यो, तब उसले महसुस गर्यो कि एक्लो श्वासले त केवल बाँच्न सकिन्छ, तर जीवनको उत्सव मनाउन त अरूका धड्कनहरूको पनि लय चाहिन्छ।
अध्यात्मको नाममा उसले कयौँ पटक आँखा चिम्लियो, गुफाका भित्ताहरूसँग संवाद गर्यो र आफूलाई संसारबाट पृथक् पारेर एउटा ‘परम सत्य’ खोज्ने ढोंग रच्यो तर, जति जति ऊ भित्र पस्दै गयो, उति उति उसले शून्यताको एउटा चिसो मरुभूमि मात्र भेट्यो। जब उसले आफ्ना अहंकारका वस्त्रहरू फुकालेर सामाजिक संस्कारको त्यो साझा आँगनमा आफूलाई होमिदियो, जात वर्ग धर्म संस्कृति को आधारमा अरु प्रति राख्ने गरेको द्वेष दृष्टिलाई क्षमायाचना माग्यो, प्रजातन्त्र र समावेशीलाई शान्तिपुर्वक आत्मसाथ गर्न थाल्यो तब बल्ल उसले बुझ्यो परमार्थ त गुफाको एकान्तमा होइन, बरु ‘हामी’ को सामूहिक प्रार्थना र एक अर्काको आँसु पुछ्ने रुमालमा लुकेको हुँदो रहेछ। एउटा दियोले अँध्यारो त मेटाउँछ, तर संसारलाई चिनाउन त करोडौँ दीयोहरूको एकत्वको उज्यालो नै चाहिन्छ भन्ने महसुस भयो र बल्ल अल्बर्ट आइन्स्टाइनको “हाम्रो भाग्य एकअर्कासँग जोडिएको छ, हामी सबै एउटै डुङ्गाका यात्री हौं। व्यक्तिगत सफलताको कुनै अर्थ छैन यदि त्यसले समग्रताको सामूहिक हितलाई समेट्न सक्दैन भने।” भनाई उसलाई सारै सार्थक लाग्यो र अनयासै सितलनिवासको शंखनाद सहितको भिक्षु र बटुकहरुको सामुहिक उपस्थिति हृदयमा गुञ्जियो अनि आफ्नो स्वभावसँग मिल्दा मिनिङ्गफुल ब्यक्तिहरुसँगको सत्संगको यादमा एउटा कविता फुर्न पुग्यो:
कन्क्रिट घरको एल्मोनियम झ्यालको एउटा सानो चेपबाट छिरेको धमिलो उज्यालोमा आफैंसँग आफैं जुद्दैछ जुन उज्यालो बाहिर सडकको निष्पट्ट अँध्यारोमा उँदो घोप्टिएर टोलाइरहेका बिजुलीका पोलबाट अलिकति उभ्रिएर छिरेको थियो। कोठाभित्र एउटा मानव शरीर छ तर त्यहाँभित्र एउटा मात्र मान्छे छैन। त्यहाँ त भिडभरिको मान्छे छ। परस्पर विरोधी स्वरहरूको एउटा कोलाहलपूर्ण हाटबजार छ। अधबैंसे उमेर। ओठहरू सुकेका। आँखीभौं आधासरो फुलिसकेका। आँखामुनि कालो घेरा। उ आफैँभित्रको Dark Night of the Soul को त्यो अन्तिम प्रहरमा छ अनि Buffer zone को पराकाष्ठामा छ जहाँ चेतनाको अन्तिम त्यान्द्रो पनि चुँडिनै लागेको छ।
“किन जन्मिएँ म?” एउटा स्वरले शून्यतालाई चिथोर्यो।
“मर्न पनि त सकिनस्,” अर्कोले गिज्यायो।
“होइन, म त महान् छु,” एउटा सानो कुनामा बसेको अहंकारले फुरफुर गर्यो।
“थुक्क! तँ त एउटा कीरा होस्, छि !” फेरि अर्कोले हतास बनायो।
सारै तनाव भएर रिफ्रेस गर्नलाई, अलि पहिले बिदेश घुम्न जाँदा कसोकसो चिनिएको साथिलाई मेसेज गर्छ मोबाइलबाट, “के छ हालखबर ?, तिम्रो देशतिर केहिदिन बसेर फ्रेस हुन मन लाग्यो, हुन्छ?” यत्तिकैमा सोध्न मन लाग्छ “तिम्रो प्रधानमन्त्री को हो?” “थाहा छैन ” जबाफ आउँछ। “कसलाई भोट दियौ त ?” अचम्म लागेर सोध्छ । “याद छैन” वास्तै नगरी जबाफ फर्काउँछ । त्यस्तो जबाफले उ झन् छक्क पर्छ, “किन हावा गडी कुरा?” “सबै systematic छ, शुसासन कायम छ, भ्रष्टाचार नगन्य छ, जबाफदेहीता अधिकतम छ, किन याद राख्नु त ?” क्लियर जबाफ आउँछ। उ पुरै छक्क पर्छ। यहाँ उसलाई चाहिँ देशका सबै नेताहरुको नाउँ गाउँ र सुरुङ्ग भित्रको समेत खबर राख्नु परेको छ। देशको ब्यथा पनि ब्यहोर्दै आँफुलाई चिथोर्नु परेको छ।
उ एउटा यस्तो मेसिन देखिन्थ्यो जसलाई कहिले रिसले चलाउँथ्यो, कहिले लोभले, त कहिले विरक्तिले। अनेक अनेक किताबहरू संकलन गर्दै, पढ्दै, ठेलिका ठेलि किताबहरू अंग्रेजीमा लेखिएको होस् या संस्कृत र अनि हिन्दी, नेपाली मा लेखिएका सबै जम्मा पार्दै पढेर अब म निकै ठूलो आध्यात्मिक साधक बनेँ क्यार सोच्दै गयो। र साथ साथै YouTube, Google तिर बाट पनि सोहोर्न थाल्यो अर्ति उपदेश बिधि ज्ञान का कुराहरु। उसलाई पत्तै भएन बिना जिउँदो गुरु, गुरुको प्रत्यक्ष सहभागिता, निगरानी, सामिप्यता, निकटता , उपस्थिति, अनुशासन कुनै पनि हालतमा being को बोध हुदैन ; एकदमै कम कोही कोही मात्र उच्च स्तरको साधक जसले लगभग सबै साधना अघिल्लो जन्ममा पार गरेर आएको करोडौँमा एकादुइ बाहेक भन्ने, अनेक शास्त्रीय पण्डित्याईंले त बरु झन् झन् केबल knowing को अहंकार बढ्दै गइरहेको छ भन्ने। सबैलाई भन्दै अनि प्रवचन र किताबका लेखकहरू, बिधिहरु कुर्लिँदै हिड्न पनि सँगसँगै छाडेन अर्को तिर उसको Subconscious mind को अँध्यारो सुरुङमा हजारौँ ‘म-हरू’ लुकामारी खेलिरहेका थिए। सायद पुस्तौं पुस्ता देखि र जुनि जुनि देखि कचल्टिएर थुप्रिरहेको । एउटा ‘म’ ले भन्यो ‘भोलिबाट म बदलिनेछु।’ तर भोलिपल्ट बिउँझिँदा अर्को ‘म’ ले त्यो बाचालाई चपाएर थुकिदियो।
“पागल भएँ म।” उसले ऐनालाई भन्यो।
ऐनाले सोध्यो, “कुन चाहिँ ‘म’?”
उ हतासियो। “ला! म त कोही पनि होइन रहेछु कि क्या हो।”
त्यही कहालीलाग्दो ओहापोहको बीचमा, एउटा मौनता आयो, गुरु, साकार रुप, ठिङ्ग उभिएको उमेर उसको भन्दा निकै कम तर सामर्थ्य हजारौं वर्ष बिताइसकेको जस्तो, दारी जुँगा मुसार्दै, बीचका औठहरु शान्तिमा मुस्काउँदै। जिउबाट भर्खरै भिजेको माटो र बोटबिरुवाको काँचै सुगन्ध आइराछ । जंगल मै घर छ रे तर अरु सयवटा रुख किनेर थपेको रे। आँफुले स्वाँट्ट चुरोट ताने निसर्गदत्तको बिँडि जसरी अनि उसलाई चाहिँ ल्यावेन्डरको सिधै बोटै निचोरेर बनाएको essential oil को सानो सिसि दिए, “ला, तँ यो स्वाँट्ट सुँघेर तान” भन्दै ।
तिनको उपस्थितिमा बल्ल सुरु भयो अब खाँटी सत्संग मतलव ‘मानव बन्ने अभ्यासमा’ कयौं कयौं ज्ञानका कुराहरु सहित क्रियायोग, humming, breathing र body scanning सँगै Self observation आफ्नै नाङ्गोपनलाई बिना कुनै पर्दा हेर्ने कष्टकर यात्रा। उसले हेर्न थाल्यो, जब रिस उठ्छ, एउटा ‘म’ कसरी जन्मन्छ र कसरी उसलाई कठपुतली बनाएर नचाउँछ। जब दुःख लाग्छ, कसरी अर्को ‘म’ ले उसलाई दलदलमा भास्छ। अब निस्किन थाल्यो उसका subconscious mind भित्र कचल्टिएर गुजुल्टिएका घाउहरू, पट्पट् गर्न थाले टाउको, कक्रक्क हुन थाल्यो कम्मर, काटिन थाले कुधारणाहरु, अर्को भयानक छटपटि, तडप शुरु हुन थाल्यो अंगअंगमा। कम गर्न घरि हार्मोनियमको नोट्स त घरि गितारको कर्ड्स्मा भजन गाएर बिसर्जन गर्न खोज्यो । अनेक अभ्यास पछि बल्ल उ साक्षी बन्न थाल्यो। बिस्तारै एउटा यस्तो दर्शक बन्दै गयो, जो आफ्नै आत्महत्या हेर्न विवश छ।
“सास्ती भयो,” उसले बर्बरायौ। “हेरिरह,” भित्रबाट एउटा शान्त स्वर आयो। वर्षौँसम्म उ आफ्नै भित्रको यो नर्कमा बस्यो। कठिन समय, परिक्षापछि बिस्तारै बिस्तारै महसुस हुन थाल्यो बल्ल Self-remembering को एउटा मधुरो दियो जसलाई उसले आफ्नो नाभीमा बालेर राख्यो। हरेक साससँगै उ बिउँझिन खोज्यो। हरेक पाइलासँगै उसले आफूलाई सोध्यो “के म यहाँ छु?” “हो, म यहाँ छु।” बिस्तारै-बिस्तारै, ती हजारौँ कोलाहल गर्ने ‘म-हरू’ थाक्न थाले। ती विरोधाभासी स्वरहरू एउटै गहिरो मौनतामा विलीन हुँदै गए। जस्तो कि, एउटा महासागरमा हजारौँ साना नदीहरू मिसिएपछि एउटै मात्र शान्त फैलावट बाँकी रहन्छ। अन्ततः एउटा यस्तो बिहान आयो, जहाँ सबै कुहिरो फाट्यो। जन्मियो एउटा Permanent ‘I’ (स्थायी म), मात्र एउटै। आकाश अब रित्तो छ, तर त्यो शून्यतामा एउटा अलौकिक संगीत छ। उ एउटा यस्तो शान्त समुद्र बन्यो, जसमा छालहरू छन् तर गहिराइ अविचलित छ। हृदयमा एउटा यस्तो दियो बल्यो, जसलाई अब बाहिरी हावाले निभाउन सक्दैन।
“को छ?” एउटा आवाज आयो।
“म छु,” उसले भन्यो। “र, केवल म मात्र छु।”
अहिले उही पुरानो कोठा छ। उहि झ्यालको उहि चेप, सडकको बत्ति उसैगरी घोप्टिएर अझै टोलाइराछ, उही पुरानो संसार तर अब त्यहाँ कुनै युद्ध छैन। अब त्यहाँ कुनै ‘थुक्क म’ छैन। अब त्यहाँ कुनै ‘हतास म’ छैन। जीवन अब एउटा यस्तो कविता बनेको छ, जसमा शब्दहरू थोरै छन् तर अर्थ अनन्त छ। सकारात्मकता अब उसको रगतको लय बनेको छ।उ मुस्कुरायो। एउटा यस्तो मुस्कान, जसमा हजारौँ वर्षको थकान मेटिएको थियो।
हामी नेपाली लामो समयदेखि कुशासनको शिकारले समृद्धिबाट वञ्चित भयौँ। जेन जी (Gen Z) आन्दोलनको त्याग र निर्वाचनको परिणामले सुशासनको आस हामी बीच पलाएको छ। आधारभूत रूपमा हामी रोजगारीको सिर्जना, समृद्धि, गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्यको कामना गर्छौँ। यी आधारभूत आवश्यकताको परिपूर्तिसँगै हामी कस्तो खालको नेपालको परिकल्पना गर्छौँ भनेर पनि सोच्न सचेत नागरिकले आवश्यक छ। अबको नेपाल कस्तो होस् भन्ने चाहन्छौँ हामी?
यस विषयमा हामी सबैको आफ्नो-आफ्नो धारणा र कल्पना होला। समय निरन्तर अगाडि बढ्दै छ र समयले नेपाललाई आकार दिँदै छ। मलाई लाग्छ यो आकार दिने क्रममा, केवल पुराना मूल्य, मान्यता र संस्कृति मात्र अँगालेर पनि भएन, र केवल नयाँ र विकसित देशका मूल्य, मान्यता र संस्कृति मात्र अँगालेर पनि भएन। त्यसकारण राम्रा र समय सान्दर्भिक हुने पुराना र अँगाल्न लायकका नयाँ मूल्य मान्यताहरूको सन्तुलनमा आधारित रहेर एउटा सुन्दर, सुखी, शान्त र समृद्ध नेपालको परिकल्पना गर्दा सम्यक समाजको निर्माण हुन्छ होला।
लेखन जुन बिषयमा पनि हुन सक्छ । जस्तो पनि हुन सक्छ । किताब पानाहरुको संग्रह मात्र हैन । यो कसैको कल्पना र अनुभवको संग्रह हो । आफ्नो अनुभव वा कल्पनालाई जति वास्तविक बनाउन सकियो । त्यो लेख त्यति नै जिउदो हुन्छ । किताब भित्र संसार हुन्छ । यो सामान्य कुरा हैन । जति जति हामी अक्षरसँग बहन्छौ त्यति नै हामी त्यो संसारमा प्रवेश गर्दै जान्छौ । पढुन्जेल त वास्तविक संसार पनि भुलीन्छ ।
लेखनमा समयलाई पनि संग्रहित गर्न सक्ने क्षमता हुन्छ । भाषाको उत्पत्ति हुनु भन्दा पहिला पनि समयलाई संग्रहित गर्न विभिन्न कलाहरुको आविष्कार भएको हामीलाई थाहा छ तर सबै भन्दा प्रभावकारी भने अहिले सम्म पनि लेखन नै सावित भएको हामी अनुभव गर्न सक्छौ । लेखनले आफु र जगतलाई अझ गहिराईमा बुझ्न मद्दत पुर्याउछ । यो एउटा उखान सँग मिल्दो जुल्दो लाग्छ ” लहरो तन्दा पहरो गर्जिन्छ । ” भन्नूको अर्थ लेख्न बस्दा , सुरुमा त केही छैन , के लेख्ने जस्तो लाग्न सक्छ तर लेख्दै जादा एउटा घटना वा कुराले धेरै कुरालाई कोट्याईदिन्छ । एउटा कुराले अर्को तान्छ , अर्कोले फेरि अर्को । यो कोट्याउदै जाने क्रममा , खोतल्दै जाने क्रममा ,आफू भित्र दविएको भव्य सभ्यता नै प्रकट भईदिन्छ।
अनि आश्चर्य लाग्नु स्वभाविक हुन जान्छ । किनकि त्यो सोचेर वा बोलेर सायदै देख्न सकिन्छ । यस्तैे यस्तै कुरालाई मनन गर्दै , आज भोलि म पनि लेख्ने प्रयास गर्दै छु ।
गौरीशंकरले समय तोकिसकेपछिको निकै अबेला मध्यपहाडी धरातलको न्यानो समशितोष्ण वनको छायामुनि एउटा सरल जीवन भुइँभरि बिच्छिएको थियो, प्रकृतिलाई अँघाल्दै। त्यसैमा एउटा यस्तो विन्दु देखिन्थ्यो जहाँ अभावले मानिसलाई रुवाउँदैन, बरु बाँच्ने नयाँ लय पनि सिकाउँछ। वनको शान्त गर्भभित्र सालका सुकेका पातहरू भुइँमा पछारिएका थिए, ठ्याक्कै ती सपनाहरू जस्तै जो पुरा हुन नपाउँदै हाँगाबाट झरेका हुन्छन् तर ‘उनी’ का लागि ती केवल मरेका पात थिएनन्, ती त भोलिको चुल्हो बाल्ने ऊर्जा र नानीहरूको ओठको मुस्कान जोगाउने आधार थिए।
कम्मरमा पटुकी कसेर, झुकेको शरीर र उठिरहेको जाँगरका साथ उनले पात टिप्दै गर्दा एउटा मिठो भाका गुन्जियो, “सालको पात टपरी हुने, ए बरै ! नहुने सल्लैको…”। यो गीतमा एउटा गहिरो दर्शन लुकेको थियो, जीवनमा सबै थोक सबैका लागि हुँदैनन् तर जे छ, त्यसैलाई टपरी जस्तै गाँसेर एउटा आकार दिनु नै त जीवन हो। उनको हँसिलो मुहारमा झल्किएको त्यो चमकले वनका बुट्यानहरूलाई पनि ईर्ष्या जगाउँथ्यो। उनको कण्ठबाट फेरि अर्को धुन निस्कियो मानुँ त्यो कुनै सत्संगको गुञ्जन मागेर ल्याइएको थियो, ” फूलको आँखामा फूलै संसार….”। नजिकै, माटो र धुलोसँगै आफ्नै संसार बुनिरहेकी दुई वर्षीया छोरी। एउटा ठूलो सालको पात हातमा लिएर थचक्क बसिरहेकी थिइन्। आमाको स्वर सुन्नेबित्तिकै उनको सानो जिउमा एउटा अदृश्य लय तरंगित हुन्थ्यो। ती कलिला खुट्टाहरूले भुइँ टेक्न जानिसकेका थिएनन् तर आमाको गीतमा भाका मिलाउँदै उनी बसिबसी सत्संगको हमिङ्ग जस्तै आवाज बनाउँदै यसरी नाच्थिन् मानौँ सारा संसारको खुसी त्यही एउटा पातको छायामुनि लुकेको छ।
केही पर, १० वर्षको छोरो लामो लामो ब्रिदिङ्ग गर्दै आफ्नो उमेरभन्दा अलि बढी नै गम्भीर देखिन्थ्यो। पातले खाँदिएर डम्म भएको बोरा उसले सकिनसकि तानिरहेको थियो। उसको निधारमा सरेका पसिनाका थोपाहरूमा कुनै थकान थिएन, बरु एउटा गर्व थियो। उसले सुस्तरी भन्यो “हैँसे… हैँसे!”। यो शब्द केवल भारी उठाउने मन्त्र थिएन, यो त एउटा सानो बालकले आफ्नो परिवारको जिम्मेवारीको पहाड उठाउन गरिरहेको जीवन्त सङ्घर्ष थियो। अलि पर, रुखका सुकेका हाँगाबिँगाहरू बटुल्दै गरेका उनका श्रीमानको स्वरले वनको सन्नाटा चिर्यो। उनले बन्चरोको प्रहारसँगै एउटा कालजयी गौरव गुनगुनाए: “सयौँ थुँगा फूलका हामी, एउटै माला नेपाली…” उनको त्यो स्वरमा देशप्रतिको भक्ति मात्र थिएन, आफ्नै सानो ‘देश’ अर्थात् आफ्नो परिवारलाई एउटै सूत्रमा उनेर राख्ने दृढ संकल्प पनि थियो। दाउराको थुप्रो बनाउँदै गर्दा उनले गाएको राष्ट्रगानले एउटा कुरा प्रष्ट पार्थ्यो, वास्तविक राष्ट्रप्रेम ठूला मञ्चहरूमा मात्र होइन, आफ्ना सन्तानको भोको पेट भर्नका लागि पसिना बगाउँदै गर्दा पनि झल्किन्छ। भुइँबाट टिपिएका ती पातहरू बोरामा भरिँदै गर्दा एउटा यस्तो सुन्दर चित्र कोरिएको थियो, जहाँ दुःखको रङ पनि निकै उज्यालो देखिन्थ्यो। झरेका पातहरूले पनि नयाँ जीवन पाउँदा रहेछन् जब तिनीहरूलाई प्रेम र मिहिनेतका हातहरूले स्पर्श गर्छन्। उनीहरूको यो सानो संसारमा अभाव त थियो तर त्यो अभावलाई जित्ने एउटा महान् संगीत पनि थियो।
एकाएक हतारिँदै पातका बोराहरु समार्दै उनले मनमा गम्न पुगी, “अबेला पो भइसकेछ है ! भोकै पर्खिरहेका होलान् हाम्रो मन्दिरका देवीदेवता, मेरा ती जोडी सासु ससुरा, आजपनि सुशासनको आश्वासनले चुलो भरिदिएका कुनै नेतालाई अँजुलीभरिको नमस्कार टक्र्याउँदै हामीलाई नै पर्खिरहेका होलान्… “
चुस्स दारी आधासरो फुलिसकेका लिएर उसको शिर एउटा अभिमानी पहाड झैं ठडिइरहन्थ्यो, जो कसैका अगाडि झुक्न जान्दैनथ्यो । बुढि औंला र चोरी औंला घरि न घरि नाकतिर र छातितिर ठड्याइरहन्थ्यो। उसको बोलीमा खस्रोपनको काँडा थियो र व्यवहारमा अहंकारको एउटा नमीठो रुखोपन । आँफुले बाद्यताले मान्नै पर्छ भन्ने कर परेको ब्यक्ति सँग चाहिँ जे बिषयमा पनि ‘हुनत हो तर .. ..’ वाक्यांश नथापाइकनै घुसाइहाल्थ्यो र अरु सँग त सिधै ‘होइन’ शब्दले प्रहार गरेर थाल्ने तर पछि त्यहि कुरा सजाएर अर्कै कुरा गरे झैँ गरी उहि ठाउँमा आउने । ऊ सोच्दथ्यो शिर ठाडो राख्नु नै पुरुषार्थ हो र अरूलाई होच्याउनु नै आफ्नो अस्तित्वको प्रमाण तर समयको एउटा यस्तो अदृश्य मोड आयो कि, गर्ल्यामगुर्लुम ढालिदियो केही त्यस्ता अवस्थाहरुबाट गुज्रिनु पर्यो जहाँ उसका अहंकारका किल्लाहरू ताशका महल झैं ढले, आफ्नो छायाँसँग पनि झस्कियो र ऊभित्र एउटा नयाँ मान्छेको जन्म भयो ।
आजकल ऊ केही बदलिएको छ । जब उसका औंलाहरूले श्रीमद्भगवद्गीता र उपनिषद्का पुराना र पवित्र पानाहरू स्पर्श गर्छन्, उसको अन्तरात्मामा एउटा अज्ञात कम्पन छुट्छ र ती अक्षरहरूले उसको कठोरता पगालिदिन्छन् । अब ऊ बिरुवाका जरादेखि मुनासम्म सुम्सुम्याउँदा प्रकृतिको मौन भाषा बुझ्न थालेको छ । गितारका तारमा ॐकार भेट्न थालेको छ । डाँडा पारिको मधुर घाममा तापिँदा होस् या जूनको शीतल उज्यालोमा पाइला सार्दा, उसलाई लाग्छ, यो विशाल ब्रह्माण्डको अगाडि ऊ कति सानो र सामान्य छ । उसमा एउटा अनौठो विनम्रता अङ्कुराएको छ । निस्फिक्री खेलिरहेका केटाकेटीको हाँसोमा ऊ ईश्वरको प्रतिध्वनि सुन्छ भने एकै ताँतीमा हिँडिरहेका अनुशासित कमिला र फूलको रस संकलनमा मग्न माहुरीलाई देख्दा उसलाई आफ्ना विगतका व्यर्थका दौडहरूमा अचम्म लाग्छ । साधु-सन्त र गुरुहरूको सामिप्यतामा पुग्दा उसको कठोर शिर अचेल स्वतः भक्तिले निहुरिने गर्छ । कसैलाई दान दिँदा वा सेवामा हातहरू अघि बढाउँदा उसको हृदय ढुङ्गाबाट मैन बन्न थालेको छ तर यो परिवर्तनको बीचमा पनि उसभित्र एउटा सूक्ष्म द्वन्द्व भने जीवितै छ । कहिलेकाहीँ उसलाई लाग्छ ‘म कति विनम्र भएँ’ भन्ने यो भाव नै कतै अर्को सूक्ष्म अहंकार त होइन ? आफू बदलिएकोमा गर्व गर्नु पनि त एउटा अदृश्य ‘शिर’ ठड्याउनु नै हो । यो बोधले उसलाई झन् बढी सचेत र व्याकुल बनाउँछ ।शिर त हृदयको आवाज बोकेको गर्भिलो हुनु पर्ने लाग्छ ।
एक साँझ, जब ऊ यस्तै गहिरो भावुकता र आत्म-मन्थनमा डुबेको थियो, उसलाई एउटा अनौठो आभास भयो । उसलाई लाग्यो उसको त्यो अभिमानी ‘शिर’ अब उसको शरीरको सबभन्दा माथिल्लो भागमा छैन । ऊ अचानक झस्कियो र हतार-हतार आफ्ना हातहरू तलतिर लैजाँदै भुइँतिर छाम्न थाल्यो । उसलाई भान भयो कि उसको शिर त विनम्रताको पराकाष्ठामा पुगेर, अहंकारको सबै बोझ त्यागेर, धर्तीको धुलोमा पो झरेको छ कि ! तर भुइँ छाम्दा हातमा स्वामी जि ले गिफ्ट दिनु भएको ढाका टोपी पो भेट्यो र बल्ल उसले बुझ्यो, अहंकार विसर्जनको यात्रा त अझै बाँकी नै रहेछ । पूर्ण शून्यतामा नपुगुञ्जेल शिर झर्नु र फेरि पलाउनु त एउटा निरन्तर साधना मात्र रहेछ ।
यत्तिकैमा मोबाइल स्क्रोलिङ्ग गर्न पुगेछ, ‘ट्रम्प र नेतेन्याहु बीच खुसुक्क सम्झौता भएछ अनि युद्धको हुंकार दिँदै खुलेयाम युद्ध बिराम घोषणा भएछ ‘।
चिटचिटिएका शिर र न्यानिएका उसका हृदयले कविता कोर्न खोजे,
गौरीशंकरका टाकुरामा जब पहिलो घामको झुल्को ठोकिन्छ, तब सिँधुलीगढीका ढुङ्गाका काप-कापबाट एउटा अदृश्य तर प्रचण्ड कम्पन सुरु हुन्छ त्यही हो ‘गोर्खे इनर्जी’। यो कुनै प्रयोगशालामा मापन गरिने क्यालोरी वा भोल्ट होइन, बरु यो त इतिहासको त्यो रगत हो जुन सिन्धुलीगढीको अभेद्य किल्लामा अङ्ग्रेजका आधुनिक बन्दुकका विरुद्ध खुकुरी र ढुङ्गाको भरमा जाज्वल्यमान भएको थियो। इतिहासको पाना पल्टाउँदै जाँदा भेटिने पात्र हर्कमान जब सिन्धुलीगढीको त्यो ऐतिहासिक उकालो चढ्छ, उसलाई लाग्छ कि उसका पाइलाहरू केवल माटोमा होइन, वीर गोर्खालीहरूको अजेय साहसको पदचापमा परिरहेका छन्। त्यहाँका शिलाहरूमा कुँदिएका वीरगाथाहरू र पृथ्वीनारायण शाहको त्यो शालिक एवं तस्बिर, जसको हातको एउटा औंलाले राष्ट्रिय एकताको सुगन्ध छरिरहेको छ, हर्कमानको लागि केवल कलाकृति होइनन् ती त ‘गोर्खे इनर्जी’ का जीवित स्रोत हुन्। गढीका भित्ताहरूमा ठोकिएका पुराना हतियारका निसानहरू र त्यहाँ ठडिएका वीर सपूतका शालिक एवं मूर्तिहरूले हर्कमानसँग मौन संवाद गर्छन्। वंशराज पाण्डे र श्रीहर्ष पन्तका रणनीतिहरू र किनलोकका सेनालाई धूलो चटाउने ती शिकारीका आँखाहरू आज पनि त्यहाँका ढुङ्गा-ढुङ्गामा प्रतिध्वनित भइरहेको उसले महसुस गर्छ। उसको शरीरमा प्रवाहित उर्जा मासु र हड्डीको रूपमा मात्र छैन, बरु पुर्खाले विरासतमा छोडेको त्यो ‘खुकुरीको धार’ बनेर दन्किएको छ, जसले इतिहासको कठिन मोडमा कहिल्यै हार मानेन। जब ऊ गढीको प्राङ्गणमा उभिन्छ, उसलाई लाग्छ कि त्यहाँका पुराना शालिक एवं शिलालेखहरूले उसलाई भनिरहेका छन्, “यो उर्जा केवल युद्ध जित्नका लागि मात्र होइन, यो त स्वाभिमानको दीप बाल्नका लागि हो।”
समयको घुम्तीमा यो उर्जा कहिले विदेशी मरुभूमिको तप्त बालुवामा पसिना बनेर बग्छ त कहिले आफ्नै देशका अँध्यारा गल्लीहरूमा मैनबत्ती बनेर बल्छ। हर्कमानले सहरको कोलाहलमा मानिसहरूले उर्जालाई केवल विद्युतको तार वा मेसिनको पाङ्ग्रामा मोबाइलभरि खोजेको देख्दा मनमनै हाँस्छ। उसलाई थाहा छ, गोर्खे इनर्जी त त्यो हो, जसले सिन्धुलीगढीको पहराबाट अङ्ग्रेजलाई लखेट्ने हिम्मत राख्यो र आज पनि प्रत्येक नेपालीको छातीमा ‘वीर’ शब्दको पर्याय बनेर धड्किरहेको छ। मानसपटलको अन्त्यतिर पुग्दा यो भौतिक शक्तिबाट रूपान्तरित भएर एउटा आत्मिक ज्योति बन्न पुग्छ, जहाँ हर्कमानले बुझ्छ कि गोर्खे इनर्जीको वास्तविक अर्थ संसार जित्नु मात्र होइन, बरु आफ्नै पुर्खाको इतिहासलाई साक्षी राखेर, तिनै शिला, शालिक एवं मूर्तिहरूबाट प्रेरणा लिँदै, आफ्नै बाँझो पाखोमा पसिनाको बीउ रोपेर भविष्यको सपना उब्जाउनु हो अनि बगनविल्लाको बटारिएको कदलाई चपौलीका कान्लाभरि चौरंगी फुलाउनु हो । यो केवल एउटा परिचय होइन बरु यो त गौरीशंकर झैं अटल र सिन्धुलीगढीको पर्खाल झैं मजबुत नेपाली अस्तित्वको शाश्वत र गौरवशाली गाथा हो।
कमला नदिलाई दाहिने पारेर ठिङ्ग एउटा यस्तो बुढो पहाड उभिरहेको थियो, जसको टुप्पो आकाशको नीलो गहिराइमा हराएको थियो र फेदी अनन्त कुहिरोको अँध्यारोमा डुबेको थियो। यो पहाडको नाम थियो, ‘बोध’। यहाँ समय घडीको सुईमा होइन, चेतनाको सास फेराइमा चल्थ्यो। यस पहाडको फेदीमा तीनवटा छायाँहरू जस्ता देखिने अस्तित्वहरू वर्षौंदेखि एउटै ढुङ्गामा अडेसिएर बसेका थिए: ‘अ’, ‘उ’ र ‘म’।उनीहरूको अगाडि एउटा भिरालो र अप्ठ्यारो उकालो थियो। ‘अ’ ले लामो सुस्केरा हाल्दै भन्यो, “यो उकालो चढ्नु, नयाँ कुरा सिक्नु र आफूलाई बदल्नु भनेको त आफ्नै छाला उतार्नु जस्तै पीडादायी लाग्छ त है। मलाई लाग्छ, यो सिक्ने प्रक्रिया नै एउटा सजायँ हो।” ‘अ’ वास्तवमा सृष्टिको त्यो जाग्रत अवस्था थियो, जसले बाहिरी संसार त देख्थ्यो तर आफ्नै भित्री डरको पर्दा उघार्न डराउँथ्यो। ऊ ॐ कारको पहिलो ध्वनि ‘अ’ जस्तै थियो जसले शब्दको सुरुवात त गर्छ, तर गहिराइमा पुग्न हिचकिचाउँछ। उसको लागि सिक्नु ‘पीडा’ थियो, किनकि उसको अहंकारको एउटा ठूलो हिस्सा आलस्यको न्यानो ओढ्ने ओढेर सुतिरहेको थियो।
त्यहीँ छेउमा बसेकी ‘उ’ ले आफ्ना स्वप्निल आँखाहरू अलि उघारिन्। उनी अलि भावुक र संवेगात्मक थिइन्। उनलाई लाग्थ्यो कि सिक्नु भनेको पुरानो आफूलाई चितामा जलाउनु सरह हो। “अ, तिमी ठिक भन्दैछौ,” उनले मसिनो स्वरमा भनिन्, “सिक्नु भनेको त आफूले बनाएको कल्पनाको सुन्दर महल भत्काउनु सरी हो। के यो सम्भव छ र ?” ‘उ’ ॐ कारको बीचको कडी अर्थात् स्वप्न अवस्था थिइन्। उनी न त पूर्ण होसमा थिइन्, न त पूर्ण निद्रामा। उनी केवल विचारको एउटा तन्द्रामा बाँचिरहेकी थिइन्, जहाँ ‘आलस्य’ शरीरको थकान बनेर होइन, ‘संशय’ र ‘डर’ बनेर प्रकट भएको थियो। उनलाई लाग्ने त्यो ‘पीडा’ वास्तवमा उनको मनको एउटा कुना अल्छी भएर सत्य स्वीकार्न नमानेको प्रतिवाद मात्र थियो।
ती दुवैका कुरा सुनिरहेका ‘म’ भने मौन थिए। उनी ॐ कारको त्यो अन्तिम अनुनासिक ध्वनि थिए, जहाँ पुगेपछि सबै शब्दहरू शून्यमा विलीन हुन्छन्। ‘म’ ले बिस्तारै चिम्सा झैँ लाग्ने आँखा खोले, लामा दारी जुँगा मुसारेर एउटा शान्त मुस्कानका साथ भने, “तिमीहरूले जसलाई पीडा भनिरहेका छौ नि, त्यो वास्तवमा सिक्ने प्रक्रियाको स्वभाव नै होइन। सिक्नु त प्रकृति जस्तै सहज र संगीत जस्तै मधुर हुनुपर्ने हो तर समस्या कहाँ छ भने, हामीभित्रको एउटा सुक्ष्म अंश जसलाई हामीले वर्षौंदेखि सुखको नाममा पालेका छौँ त्यो अति नै अल्छी भएको छ। त्यो भागले हामीलाई भनिरहेको छ कि यथास्थितिमा बस्नु नै सुरक्षित हुनु हो। जब हामी नयाँ कुरा सिक्न खोज्छौँ, त्यो निदाएको भागले बिउँझिन नचाहेर विद्रोह गर्छ। त्यही विद्रोहलाई हामीले ‘पीडा’ को नाम दियौँ।” ‘म’ को कुराले सिताम्मे गौरीशंकरको हावामा एउटा दिव्य कम्पन पैदा गर्यो। उनले सम्झाए कि उपनिषद्हरूले ॐ कारलाई ‘प्रणव’ भनेका छन्। प्रणव अर्थात् त्यो आदि-ध्वनि, जसले जे छ त्यसलाई नयाँ बनाउँछ। ‘अ’ बाट सुरु भएर ‘उ’ मा विस्तारित हुँदै अन्ततः ‘म’ मा पुगेर जब ध्वनि शान्त हुन्छ, तब मात्र ‘प्रणव’ को पूर्णता प्राप्त हुन्छ। “सिक्नु भनेको युद्ध होइन,” ‘म’ ले अगाडि थपे, “यो त आफ्नै निदाएको अंशलाई ‘प्रणव’ को झंकारले ब्युँझाउनु हो। जब त्यो अल्छी भाग ब्युँझन्छ, तब यो उकालो पहाड होइन, एउटा उत्सव लाग्नेछ।”
कुहिरो बिस्तारै फाट्दै गयो। ‘अ’ ले आफ्नो जडता त्याग्यो, ‘उ’ ले आफ्ना भ्रमका सपनाहरू पखालिन्, र ‘म’ ले ती दुवैलाई आफ्नो मौनतामा समेटे। उनीहरूले बुझे कि उनीहरू तीन अलग पात्र होइनन्, बरु एउटै मानव चेतनाका तीन तह हुन्। जब उनीहरूले सामूहिक रूपमा “ॐ” उच्चारण गरे, तब उनीहरूको शरीरमा एउटा अनौठो ऊर्जा भरियो। पहाडको टाकुरामा पुग्दा उनीहरूले देखे त्यहाँ कुनै कठिन परीक्षा थिएन, केवल एउटा ऐना थियो। त्यो ऐनामा उनीहरूले आफूलाई ‘अ’, ‘उ’ वा ‘म’ को रूपमा होइन, साक्षात् ‘प्रणव’ को रूपमा देखे। उनीहरूले बुझे सिक्दा हुने भनिएको ‘पीडा’ वास्तवमा पुरानो ‘म’ मेटिएर नयाँ ‘प्रणव’ जन्मिनुको प्रसव वेदना मात्र थियो।
शिखरको त्यो परम उज्यालोमा एउटै सत्य गुञ्जियो: “सिक्ने काम पीडादायी कहिल्यै थिएन, केवल तिम्रो एउटा भाग निदाएको थियो। आज त्यो ब्युँझियो र यात्रा पूर्ण भयो। जुन दिन मनको त्यो अल्छी कुनो ‘मर्निङ्ग हिलिङ्ग शेसन’ जस्तो जागृतिका सिकाइहरुले ब्युँझाएको महसुस हुन्छ, त्यस दिन संसारकै सबैभन्दा कठिन पाठ पनि एउटा मधुर भजन शुरु हुनु भन्दा अगाडि श्रद्धाले निहुरिएको झन्क्रित हमिङ्ग जस्तो शरिरातित गुञ्जन लाग्छ।”
मुख्यतया व्यर्थता र सार्थकता धारणाका कुरा हुन्। कुनै कुरा कसैलाई व्यर्थ लाग्ला तर त्यही कुरा कसैलाई सार्थक पनि लाग्न सक्छ। हाम्रो जीवन सार्थकताको खोज हो, र त्यही खोजले हामीलाई अगाडि बढ्ने प्रेरणा दिन्छ।
सार्थकताको यो खोजमा व्यर्थताको पनि सामना गर्नु पर्छ, किनभने सार्थकतालाई हामी कुनै एउटा पुग्नु पर्ने, भविष्यको गन्तव्यको रूपमा लिन्छौँ। त्यसकारण जबसम्म सार्थकतामा पुगिँदैन तब सम्म त व्यर्थता नै भयो र त्यसले हामीलाई पूर्ण सन्तुष्टि दिँदैन। तर यदि हामीले जे कुरालाई व्यर्थता भनेका छौँ त्यसभित्र लुकेको सार्थकता समाउन थाल्यौँ भने, व्यर्थता भन्ने बिस्तारै हाम्रो जीवनबाट हराउँदै जान्छ र जीवन नै सार्थकताको श्रृंखला हुन सक्छ।
दियालो मासिक 