ध्यानले कार्यकुशलता दिन्छ

…. अनि नुवेशले घरि C Major त घरि E Minor मा fingers राखेर गितको लवज अनुसार change गर्दै strumming हान्न थाल्यो पुरै ध्यान एकैचोटी chords, strumming patern अनि गीतको pitch मा हृदय पनि बगाउँदै , “मैले आफ्नो हृदयको गीत बुझेँ, अजम्बरी यस्तो एउटा प्रित बुझेँ …..” ।  भन्दै थियो, ‘एकैचोटि सबै कुरामा ध्यान दिएर गर्न शुरूमा त गारो हुने रहेछ तर विस्तारै विस्तारै सजिलो अनि आनन्द आउन थाल्ने रहेछ जब गीतमा स्वर र अर्थमा पनि डुब्न थालेपछि त’। उसले यस्तो भन्दा स्वामी जि ले सधैं भन्ने गर्नु भएको र morning healing sessions मा गहिरो प्रभावमा इंकित गर्नु भएको ध्यानले कार्यकुशलता दिन्छ भन्ने वाक्य एकाएक याद आयो। एकैचोटि divided attention मा रहेर अनि आँफुलाई पनि स्मरण गर्दा साँच्चै साँच्चै अचम्मको कार्यकुशलता बढ्ने हुन्छ र काम फलका लागि होइन आनन्दको लागि मै बगिरहेको हुने रहेछ।

 मानव जीवनको वास्तविक शक्ति बाहिरको श्रममा होइन, भित्रको चेतनामा बस्छ। मानिस जति नै दौडिए पनि, जति नै मिहिनेत गरे पनि, यदि त्यो कर्म चेतनासँग जोडिएको छैन भने त्यो केवल थकान बन्छ। तर जब कर्म ध्यानसँग जोडिन्छ, तब त्यो साधना बन्छ, सेवा बन्छ, जीवनको सौन्दर्य बन्छ। यही कारण हो ध्यान केवल आँखा बन्द गरेर बस्नु होइन; ध्यान त जीवनलाई पूर्ण उपस्थितिमा जिउने कला हो। जहाँ ध्यान छ, त्यहाँ कार्यकुशलता स्वाभाविक रूपमा जन्मिन्छ।

यस सन्दर्भमा मेरा मानसपटलमा र हृदयमा छोएका ब्यक्तित्व, विधा, आविष्कारका केही उदाहरणहरु आउनपुग्छन् । ती मध्य मलाई छोइरहने अनुपम स्वामी पनि हुन् । उनको जीवन स्वयं एउटा जीवित ग्रन्थ जस्तै देखिन्छ। सानै उमेरदेखि अध्ययन, अनुसन्धान, किताबप्रेम, ब्रह्माण्डप्रतिको जिज्ञासा, विज्ञान र प्रकृतिको सूक्ष्म निरीक्षण, मानव मनको गहिरो अध्ययन, जीवन र जगतको रहस्य खोज्ने मौन तपस्या यी सबै उनका साधारण काम होइनन्, यी त ध्यानका विविध रूप हुन्। उनी केवल पढ्दैनन्, उनी पुस्तकसँग संवाद गर्छन्। उनी केवल प्रश्न गर्दैनन्, उनी प्रश्नमै विलीन हुन्छन्। उनी केवल ब्रह्माण्ड हेर्दैनन्, उनी ब्रह्माण्डसँग आफूलाई तुलना होइन, आफूलाई विलीन गर्छन्। यही विलीनता नै ध्यान हो, यही ध्यान नै उनको कार्यकुशलताको मूल हो। उनको अध्ययनमा हामी एउटा अद्भुत संयोजन देख्छौं विज्ञानको तर्क, दर्शनको गहिराइ, मनोविज्ञानको सूक्ष्मता, र अध्यात्मको उज्यालो। यही संयोजनले उनको चेतनालाई बहुआयामिक बनाएको छ। जब मानिसले कुनै विषयलाई केवल दिमागले होइन, हृदय र आत्मासहित अध्ययन गर्छ, तब त्यो अध्ययन केवल जानकारी रहँदैन, त्यो चेतनाको रूपान्तरण बन्छ। अनुपम स्वामीको कार्यकुशलता यही रूपान्तरणको परिणाम हो। उनी छिटो होइन, गहिरो सोच्ने व्यक्ति हुन्। उनी धेरै होइन, सार्थक बोल्ने व्यक्ति हुन्। उनी बाहिरको उपलब्धिभन्दा भित्रको स्पष्टतालाई प्राथमिकता दिने साधक हुन्।

यही मौन शक्ति हामी डा. महावीर पुनमा पनि देख्छौं। विकट गाउँमा जन्मिएर विश्वस्तरीय वैज्ञानिक उपलब्धिमा पुग्नु केवल श्रमको फल होइन, त्यो भित्रको एकाग्रता, धैर्य र मौन साधनाको परिणाम हो। उनले विज्ञानलाई केवल प्रयोगशालामा सीमित राखेनन्, उनी विज्ञानलाई मानवताको सेवामा उतारे। जहाँ धेरैले सीमाहरू देख्छन्, त्यहाँ उनले सम्भावनाहरू देखे। ध्यानले उनको दृष्टिलाई तीव्र बनायो, र तीव्र दृष्टिले असम्भवलाई सम्भव बनायो।

त्यसैगरी यही ध्यानको सौन्दर्य हामी काठमाडौं महानगरपालिका निवर्तमान प्रमुख बालेन शाहमा पनि देख्छौं। महानगरलाई सफा, सुशासनयुक्त, व्यवस्थित बनाउने उनको प्रयास केवल प्रशासनिक काम होइन, त्यो चेतनाको अभिव्यक्ति हो। जब नेतृत्व ध्यानयुक्त हुन्छ, तब निर्णय भावनात्मक आवेगबाट होइन, विवेकपूर्ण शान्तिबाट जन्मिन्छ। बाहिरको सफाइभन्दा पहिले भित्रको स्पष्टता आवश्यक हुन्छ, र त्यो स्पष्टता ध्यानबाट नै आउँछ। यही कारण हो शहरको स्वरूप बदलिनु अघि नेतृत्वको चेतना बदलिएको देखिन्छ। हाल त उनी एउटा शहर मात्र होइन पुरै देशै सफा गर्छु अनि बनाउँछु भनेर तातिएका छन् उनले भन्ने सरसफाइका कुरा भौतिक संरचनामा मात्र नभई सुसासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण गरी गरिने सफाई हो भन्छन् । उनको ‘ म गर्छु’ भन्नुको अर्थ एउटा व्यक्ति को रुपमा नभनेर,’ हामी सक्छौं त्यसैले गर्छौं’ भन्न चाहिँ खोजेको बुझिन्छ।

एलन मस्कको जीवन पनि यही सूत्रमा गाँसिएको देखिन्छ। जीवनभर सपना देख्नु, ती सपनालाई साधनामा बदल्नु, असफलतामा पनि नथाक्नु, आलोचनामा पनि नडगमगाउनु यी सबै ध्यानका आधुनिक रूप हुन्। उनले काम गर्दा केवल काम गर्दैनन्, उनी काममा विलीन हुन्छन्। यही विलीनता नै ध्यान हो। यही ध्यान नै उनको कार्यकुशलताको मूल हो। उनी छिटो सफल भएनन्, तर गहिरो रूपमा समर्पित भए। र यही समर्पणले उनको जीवनलाई अद्भुत बनायो।

महाभारतको युद्धभूमिमा उभिएको अर्जुन पनि यही ध्यानको प्रतीक हुन्। चराको आँखामा मात्र ध्यान केन्द्रित गर्न सक्ने अर्जुनको एकाग्रता बाहिरको युद्धभन्दा भित्रको साधनाको परिणाम थियो। श्रीकृष्णको मार्गदर्शनमा उनले कर्म, भक्ति र ध्यानलाई एउटै धनुषमा बाँधे। गीता भन्छ, “योगः कर्मसु कौशलम्।” अर्थात् योग नै कर्ममा कुशलता हो। यो श्लोक केवल धार्मिक उपदेश होइन, यो जीवन विज्ञान हो। जहाँ ध्यान छ, त्यहाँ कर्म स्वाभाविक रूपमा कुशल हुन्छ।

हनुमानको जीवनमा पनि यही सत्य झल्किन्छ। राम र सीताप्रतिको भक्ति, श्रद्धा, प्रेम र समर्पण केवल भावना होइन, त्यो गहिरो ध्यान हो। जब मन पूर्ण रूपमा रामनाममा डुब्छ, तब समुद्र पनि बाटो बन्छ, पर्वत पनि औषधि बन्छ, र युद्ध पनि सेवा बन्छ। हनुमानको साहस बाहुबल मात्र होइन, त्यो ध्यानबाट जन्मिएको आत्मबल हो।

अब यही ध्यानको जीवित उदाहरण मेरो आफ्नै जीवनमा पनि देखिन्छ। मेरो आफ्नो कार्यस्थलमा जब ग्राहक सेवा तथा वस्तु वा जानकारी माग्दै आउँछन्, तब मलाई केवल औपचारिक रूपमा उत्तर दिएर पुग्दैन। मेरो physical mind, intellectual mind र emotional mind तीनै एकैचोटि पूर्ण रूपमा जागृत हुन्छन्। ग्राहकको आवश्यकता, चाहना, उत्सुकता र समस्यालाई केवल सुनेर हुन्न, ती सबैलाई स्पर्श गर्नु पर्छ भन्ने लागेको हुन्छ। शरीरले सेवा गर्छ, बुद्धिले समाधान खोज्छ, र हृदयले सम्बन्ध बनाउँछ। यही त्रिविध एकाग्रताले सेवा केवल काम रहँदैन, सेवा साधना बन्छ। त्यही क्षण मेरो हृदय र चित्तमा जुन निस्काम कर्मको आनन्द प्रकट हुन्छ, त्यो कुनै पुरस्कार, प्रशंसा वा लाभको अपेक्षाबाट होइन, त्यो त स्वयं कर्ममै विलीन हुँदा उत्पन्न हुने दिव्य रस जसरी रसाउँछ। यसरी सेवा गर्दा आफूलाई होइन, कर्मलाई होइन, परिणामलाई होइन केवल उपस्थितिलाई महसुस हुँदोरहेछ। यही उपस्थितिलाई सायद गीताले कर्मयोग भन्छ। यही उपस्थितिलाई ध्यान भन्छ। यही उपस्थितिलाई जीवन भन्छ होला।

न्युटन रुखमुनि बसेर गुरुत्वाकर्षणको नियम खोज्दा, आइन्स्टाइन समय र स्थानको रहस्यमा डुब्दा, रमण महर्षि “म को हुँ?”  भन्ने प्रश्नमा विलीन हुँदा, रामकृष्ण परमहंस भक्ति र ब्रह्मज्ञानमा एकाकार हुँदा यी सबै फरक नाम, फरक क्षेत्र, फरक भाषा हुन्, तर सबैको मूल एउटै हो, “ध्यान”। ध्यानले मनलाई शुद्ध गर्छ, दृष्टिलाई स्पष्ट बनाउँछ, र कर्मलाई पवित्र बनाउँछ। ध्यान बिना कर्म थकान हो, ध्यानसहित कर्म साधना हो। ध्यान बिना जीवन दौड हो, ध्यानसहित जीवन यात्रा हो। आजको संसारमा हामी बाहिर धेरै काम गर्छौं, तर भित्र थोरै बाँचिरहेका छौं। जब भित्र बाँच्न सिकिन्छ, तब बाहिरको काम स्वतः सुन्दर हुने रहेछ। यही कारण रहेछ कि ध्यान कुनै अलग अभ्यास होइन, यो जीवन जिउने शैली हो। ध्यान कुनै पलायन होइन, यो जीवनप्रतिको पूर्ण उपस्थित हो। ध्यान कुनै कमजोरी होइन, यो सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।

अन्ततः यही सत्य उजागर हुन्छ जहाँ मन शान्त छ, त्यहाँ काम कुशल हुन्छ। जहाँ चेतना उज्यालो छ, त्यहाँ जीवन सफल हुन्छ। जहाँ ध्यान छ, त्यहाँ कार्यकुशलता केवल परिणाम होइन, स्वभाव बन्छ।