बीपी कोइरालाद्वारा लिखित “मोदीआइन” सामाजिक परिवेशको छाप बोक्न सफल एक शसक्त कथा हो । लेखन शैली भावनात्मक र यथार्थपरक देखिन्छ । पात्रहरु वास्तविक र जीवन्त लाग्ने भेटिन्छन् । कथाका हरेक पक्षलाई गहिरिएर विश्लेषण गर्दा समाजका अन्याय, शोषण, वर्गसंघर्ष, प्रेम, नारीत्व जस्ता विषयहरुलाई स्पष्ट पार्छ । यस कथाले नारी अस्तित्व, पुरुषप्रधान मानसिकता, प्रेम बासना र आत्मसम्मान बीचको द्वन्दलाई उजागर गर्छ । यो उपन्यासमा तराई ग्रामिण क्षेत्रको वस्तुस्थितिलाई लेखकले गहिरिएर उर्तान खोजेका छन् । प्रेम, संघर्ष, विद्रोह, शोषण, अस्तित्वको खोजी र सामाजिक अन्याय यस उपन्यासका मुख्य विषयवस्तु हुन् । स्त्रीतत्व, नारीभावना, बाल मनोविज्ञान, शासक मानसिकता जस्तो विषयलाई मुर्त रुपमा दर्शाएको छ । त्यसैगरी प्राचिन समयको महाभारत युद्धको उपदायता, वाद्यता, धर्मयुद्धको ब्याख्यालाई समेत यहाँ उल्लेख गरिएर द्वन्दलाई पनि कुनै अवस्थाले अस्तित्वको आवश्यक्ता हुने भनी बुझाउन समेत कोशिस गरिएको छ । धार्मिक तथा आध्यात्मिक श्रद्धा, विस्वासलाई समेत समेट्न कसर छाडिएको छैन । नारीलाई समाजले बजारको सामान्य बस्तु जसरी मात्र सोच्ने गरेको र सोन्दर्यको बिलासी बस्तु मात्र ठानेको सन्दर्भलाई देखाइरहेको आभास हुन्छ । अस्तित्वलाई जोगाइराख्न अहम् भूमिका निभाउने सबै किसिमका फ्यामिनिजम् तत्वहरु जस्तै पृथ्वी, प्रकृति, नदि, पोखरी, जंगल तथा नारी मान्छेहरु र स्त्रीलिङ्ग जन्य अरु जीवात्माहरुले आँफूसँगको कुराहरु अरुलाई दिन मात्र खोज्ने, जान्ने, त्यसको बदलामा आशा नराख्ने, जेसुक अवस्था भएपनि परिवारमा प्रेम, सदभाव कायम रहोस् बरु भौतिक रुपमा एवं समस्त मानव सभ्यताको समग्रतामा कुनै अन्य केहि नोक्सानै सहनु राम्रो हुन्छ तर भईरहेको पारिवारिक सदभावको बातावरण नखल्बलियोस् भन्ने कुरामा एकदमै जोड दिएको देखिन्छ ।
यसमा मुख्य पात्रको रुपमा रहेकी मोदीआइन एक महिला जो विद्यमान समाजको नियम एवं सोचलाई स्वीकार्न वाद्य भएकी छिन् । उनी एक सुन्दर महिला मात्र होइनन्, उनी भित्रको मनोविज्ञानिक द्वन्दका कुराहरु पनि कथा अघि बढ्दै जाँदा झन् स्पष्ट हुन्छ । उनी पुरुषको भोगविलासको साधन बन्न चाहन्नन् तर समाजको दृष्टीमा उनी फेरि पनि त्यहि हुन बाद्य छिन् । यस कथा मार्फत समाजमा महिला यदि आर्थिक वा सामाजिक रुपमा स्वतन्त्र छैनन् भने उनीहरु जस्ता नारी, पुरुषको अधिनमा रहन बाध्य हुन्छन् भन्ने कुरा दर्शाउन खोजिएको बुझिन्छ । घरको सरसफाई, परिवारको हेरचाह, भान्सा आदि जस्ता घरभित्रका काममा मात्र सिमित राख्ने सामाजिक परिवेश भित्र बाँच्न सहनशिल नारीको रुपमा मोदीआइन देखिन्छे ।
कथाका अर्का पात्र मोदी एक धनी ब्यापारी हुन्, जसले आफ्नो पैसाको बलमा सुन्दर महिलालाई बिवाह गरी आफ्नो घरमा राखेका हुन्छन् । महिलालाई केवल सौन्दर्यको रुपमा हेर्ने समाजको प्रतिनिधित्व उनले गर्ने यहाँ स्पष्ट बुझिन्छ । उनी सौन्दर्यका उपासक हुन्, जसले महिलालाई केबल मनोरंजनको साधन मात्र ठान्छन् । उनले घरमा ल्याएकी महिलाको नाम उनको नामबाट जोडिएर बनाइएको हुन्छ । मोदीआइनको आफ्नै छुट्टै नाम, अस्तित्व छैन ।
मिसिर जी एक अर्का पात्र हुन् जो आफ्नो घरायशी एवं ब्यापारिक प्रयोजनका लागि मोदीआइनको घरमा गएका हुन्छन् । उनको साथमा कथाका म पात्रको भूमिकामा रहेका एक बालक छन् जो नयाँ ठाउँ, महाराजको दरवार, हात्तिसार, अस्तबल, कचहरी, ठूलाठुला घरहरु हेर्न, घुम्न जान चाहान्छन् र मिसिर जीको पछि लागेर घुमघामका लागि ढिपी गर्छन् । बाल सुलभताको राम्रो अनुभव गरिरहेका उनि ठाउँ ठाउँमा, विभिन्न अवस्थामा हरेक कुरालाई रहस्यमय हिसाबले कौतुहलताका साथ जान्न, बुझ्न, अनुभव गर्न चाहान्छन् । नजिकैको हडाआ पोखरीको प्राचिन महत्व, आख्यान, घटनाको बारेमा बहुत् उत्सुकताका साथ सुन्न, बुझ्न चासो राख्छन् । पोखरीमा आउने देउता, ती देउता अगाडि कसैले घमण्ड देखायो भने सो ब्यक्तिलाई कुनै अनर्थ हुन सक्ने मोदिआइनका कुराले उनको बालसुलभ मानसपटलमा एउटा छाप पर्छ । पोखरी वरपरको प्राकृतिक अवस्थाले उनलाई घरि घरि लोभ्याइरहन्छ । त्यसैगरी सुत्ने बेलामा कथा सुन्न लालायित बाल्यकालको कुराले पनि उनको विशेषतालाई दर्शाउँछ । अँध्यारो, एक्लोपन जस्ता कुराले उनलाई घरिघरि डर लागिरहेको तथा मोदीआइनका मधुर कथाबाचनलाई निद्राको तन्द्राबीचमा आफ्नो सपनीमा जोडिएर बुझिरहेका हुन्छन् जसले गर्दा समग्र कथावस्तुलाई नै एउटा रोचक बनाएको हुन्छ । पाठकलाई आफ्नो बाल्यकालको नोस्ट्याल्गिक तिर लैजान्छ ।
यस उपन्यासले महाभारत युद्धकालको अपरिहार्यता, वाद्यता र त्यसबाट तत्कालिन जनमानसमा परेको मानसिक त्रास, घरका स्त्रीहरुमा परेको भय, पिडाको अवस्थालाई राम्रोसँग प्रस्तुत गर्न कोसिस गरेको छ । सामान्य मानवहरुलाई आफ्नो मात्र चिन्ता, आफ्नो घर परिवारको मात्र अस्तित्वको जरुरी लाग्ने र समग्र राज्य, समाज र समग्र सनातन धर्मको रक्षालाई जान्न, बुझ्न र कायम राख्न जरुरी नदेखिएको भन्ने निदोर्षता पनि सँगसँगै बुझिन्छ । जसले गर्दा श्रीकृष्णले पाण्डव पक्षलाई युद्धतर्फ जानाजान धकेलेर, उकासेर झन् नराम्रो अवस्था सिर्जना गरेको आरोप सम्म लगाउँछन् त्यसबेलाका सामान्य नारीहरुले । एकापट्टि कौरव पक्षका मुख्य कारक पात्र दुर्योधन आफ्नो ब्यक्तिगत स्वार्थ तथा घमण्डीपनको कारण पाण्डवलाई हरेक तरहले कुनै अधिकार, सम्पत्ति, अस्तित्व दिन नचाहाने अवस्था हुन्छ भने अर्कातर्फ आफ्ना नातागोताहरुलाई मारेर, सिद्याएर के राजकाज गर्नु , सुख भोग गरिरहेको अनुभव गर्नु जस्तो कुराहरु सोच्ने इमान्दार पाण्डवहरुको सोचले कृष्णलाई धर्मरक्षाका लागि जसरीपनि युद्ध गर्नै पर्ने अवस्था सिर्जना भएको समेत देखिन्छ । अकर्ताभावमा निस्काम कर्म गरी गरिने कुनै पनि कार्यले कुनै पाप बोक्दैन भन्ने सन्देश बारम्बार कृष्णले पाण्डव पक्षलाई सिकाइरहेका हुन्छन् । धर्मको रक्षा र समाज कल्याणका लागि यदि समयले युद्ध आवश्यक ठान्छ भने, अस्तित्वले त्यसको अपरिहार्यता देख्छ भने त्यो पनि नराम्रो हुँदैन भन्ने गीताको मूल मर्म यहाँ लेखकले बुझाउन खोजेका छन् । कुनै पनि शंका, भय, अकर्मण्ड्यता, अन्धविस्वास यदि लागिरहेको भए र त्यसकुराले असमान्जस्यता ल्याइरहेको भए सबैकुरा छाडेर मेरो सरण, मेरो विस्वास, मेरो भर गर, जसमा मात्र आफ्नो कर्तब्य निर्वाह गर सबै तरिकाले सबैका लागि कल्याण हुन्छ भनेर बारम्बार अर्जुन लगायत पाण्डव पक्षलाई कृष्णले आफ्नो परमात्माको परम शक्ती रहेको हुँदा सो स्तरको बुझाइ र दृष्टिले म प्रति विस्वास गरेर मैले भनेको मान भनिरहेका हुन्छन् । यो विषयवस्तुलाई यस उपन्यासमा राखेर लेखकले अकर्ताभावमा रहने अभ्यास र निस्काम कर्मको मर्मलाई बुझाउन बहुत राम्रो कोसिस गरेको बुझिन्छ । भलै उक्त युद्धले त्यसबखत कयौं परिवारका सदस्यहरुको नास भएर साँसारिक रुपमा अनाथ, असाय, दुखी भएको देखिएता पनि समग्र समाज, राष्ट्र, अस्तित्व तथा मानव सभ्यताको समग्र कल्याण एवं धर्म रक्षाका लागि जरुरी हो भन्ने पनि लेखकले यहाँ गीताको सन्देश मार्फत पाठकहरुलाई बुझाउन खोजेका छन् ।
यस उपन्यासमा प्रश्तुत भाषा, शब्द, शैली, प्रश्तुती एकदमै सरल, विस्तृतिकरण र गहिरो अब्जर्भेसन गरिएको पाईन्छ जसले पाठकलाई साना साना कुराहरुमा पनि कति सौन्दर्य अनुभुति गर्न सकिने रहेछ भन्ने आभास गराउँछ । मोदिआइनका दाँत, ओठ, कपाल, पुष्ट शरिर, भाङ्गभङ्गिता, स्त्रीतत्व, नारी करुणा, प्रेमभाव जस्ता संवेदनाको गहिरिएर प्रस्तुत हुँदा पाठकलाई अहोभावको आभास गराउँछ । मातृत्व, देवीत्व भाव देखिई त्यसप्रति श्रद्धाभाव प्रकट हुन्छ । हडाआ पोखरीको परिवेश, आकाश, बादल जस्ता प्राकृतिक कुराहरुदेखि लिएर, नारीले आँफूलाई सिँगार्न प्रयोग गर्ने सामग्री, फुलहरु, पातपतिंगरहरुको ब्याख्याले समेत अहोभाव गराइदिन्छ । शब्द चयन र प्रश्तुतीले जीवन्तता महसुस भई प्रेम, करुणा, अहोभाव, श्रद्धाभावले ठाउँ ठाउँमा पाठकका नयन रसाउने गरी गम्भिर बनाइदिन्छ । आध्यात्मिक साधना अभ्यासमा उपयोगी ठानिने अकर्ताभाव र निस्काम कर्मको राम्रो ब्याख्या गरेर कथाले पाठकलाई द्वन्दबीच पनि आशातित् सुकिरणको सकारात्मक सन्देश दिइरहेको समेत आभास हुन्छ ।
तशर्तः यो उपन्यास एउटा शसक्त, ज्वलन्त तथा यथार्थवादी सामाजिक कुराहरु समेटिएको विषय हो भनी मान्न सकिन्छ जसबाट स्त्रीतत्वको सह अस्तित्व भावका साथ संरक्षणलाई ध्यान दिनु जरुरी हुने एवं प्रेम र संयमता तथा अस्तित्वको आवश्यक्तालाई समेत श्रद्धा गर्नु सबैका लागि उपयुक्त सोच बन्नु पर्छ भनी दर्शाउन खोजिएको बुझिन्छ ।
दियालो मासिक 